Poya

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 376–377-b. — ziyouz.com

Poya POYA, tana (caulis) — ösimlikning şox, barg va gullari joylaşgan asosiy öqi. Böğim (barg örni) va böğim oraliqlaridan iborat. P. ildiz b-n barglar ora-sida moddalar harakatini ta'minlaydi. Ba'zi ösimliklarning poyasi metamor-fozlaşgan (şakli özgargan) bölib, suv va oziq moddalarni töplaş (kartoşka), himoya (dölana va yantoklarning tikanlari), ilaşiş (tok va oşkrvoklarning jingalagi), vegetativ köpayiş (ajriq, qulupnay poyalari) vazifalarini baja-radi. Bir yillik va köp yillik, yer ustki va yer ostki, yoyuçlangan va yogoçlanmagan P.lar bor. P. silindrsimon, köp kir-rali, yassi, gadir-budur yoki silliq böladi. Asosan, uçidagi ösiş konusi hujayralarining bölinişidan P. böyiga ösadi; ba'zi usimliklar (mas, ğalladoşlar) P.si böğim oraliğining uzayişidan ham usadi. P.ning buyi, yuğonligi turliça. Yusinlar P.sining uzunligi bir neça sm, diametri bir neça mm, sekvoyyalar poyasining uz. 150 m, diametri 10—12 m. Lianalar P.si 200—300 m keladi.

Poyaning anatomik tuzilişi sistematik guruxlariga kura, sodda yoki murakkab buladi. Mas, tuban yusinlar P.si faqat bir xil parenxima hujayralaridan, poyabargli yusinlar P.si qobiq va suv ötkazuvçi töqimadan, pla-unlar poyasi esa ksilema va floemalyan iborat utkazuvçi töqimadan tuzilgan. Qirqböğimlar poyasining içi ğovak bölib, ötkazuvçi töqimalar aylana joylaşadi. Qirqqulokdar P.sining marka-zi narvonsimon joylaşgan traxeidalardan tuzilgan ksilema elementlaridan iborat; uni floema pardasi örab turadi. Bundan taşqarida bir neça kavat hujayralardan tuzilgan peritsikl joylaşgan. Mana şu markaziy silindr birlamçi qobiq, taşqi tomondan epidermis b-n öralgan. Birlamçi qobiqning eng içki — peritsikl b-n çegaradoş qavati endoderma deb ataladi.

Uruğli ösimliklar poyasining pöstloği ostida parenxima hujayralaridan iborat birlamçi qobiq bölib, uning endodermasi markaziy silindrni örab turuvçi peritsikl b-n çegaralanadi. P.ning dastlabki rivojlaniş bosqiçida peritsikl ostida yupqa par-dali uzunçoq hujayralardan iborat hosil qiluvçi tUqima — prokambiy vujudga keladi. Prokambiy hujayralarining bulinişi natijasida birlamçi ksilema va birlamçi floema hosil buladi. Ikki pallali va oçiq uruğli usimliklarda esa birlamçi ksilema va birlamçi floemadan taşqari ikkilamçi hosil qiluvçi töqima — kambiy xam vujudga keladi. Köpçilik bir pallali usimliklar poyasining markaziy kismi parenxima hujayralaridan tuzilgan bulib, ularning orasidan ötkazuvçi nay — tolalar tutami ötadi. Bir pallali usimliklar poyasida kambiy hosil bölmagani uçun yöğonlaşuv xususiyatiga ega emas. Aloe, yukka, dratsena kabi ayrim bir pallali ösimliklarning P.si fakat peritsiklda vujudga keladigan ikkilamçi hosil qiluvçi töqima hisobiga yögonlaşadi. Yer ostida joylaşadigan bargi reduksiyalangan P., odatda, ildizpoya deyiladi.

Öktam Pratov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПОЯ, тана (caulis) — ўсимликнинг шох, барг ва гуллари жойлашган асосий ўқи. Бўғим (барг ўрни) ва бўғим оралиқларидан иборат. П. илдиз б-н барглар ора-сида моддалар ҳаракатини таъминлайди. Баъзи ўсимликларнинг пояси метамор-фозлашган (шакли ўзгарган) бўлиб, сув ва озиқ моддаларни тўплаш (картошка), ҳимоя (дўлана ва янтокларнинг тиканлари), илашиш (ток ва ошкрвокларнинг жингалаги), вегетатив кўпайиш (ажриқ, қулупнай поялари) вазифаларини бажа-ради. Бир йиллик ва кўп йиллик, ер устки ва ер остки, ёючланган ва ёгочланмаган П.лар бор. П. цилиндрсимон, кўп кир-рали, ясси, гадир-будур ёки силлиқ бўлади. Асосан, учидаги ўсиш конуси ҳужайраларининг бўлинишидан П. бўйига ўсади; баъзи усимликлар (мас, ғалладошлар) П.си бўғим оралиғининг узайишидан ҳам усади. П.нинг буйи, йуғонлиги турлича. Йусинлар П.сининг узунлиги бир неча см, диаметри бир неча мм, секвойялар поясининг уз. 150 м, диаметри 10—12 м. Лианалар П.си 200—300 м келади.

Поянинг анатомик тузилиши систематик гурухларига кура, содда ёки мураккаб булади. Мас, тубан йусинлар П.си фақат бир хил паренхима ҳужайраларидан, поябаргли йусинлар П.си қобиқ ва сув ўтказувчи тўқимадан, пла-унлар пояси эса ксилема ва флоэмалян иборат утказувчи тўқимадан тузилган. Қирқбўғимлар поясининг ичи ғовак бўлиб, ўтказувчи тўқималар айлана жойлашади. Қирққулокдар П.сининг марка-зи нарвонсимон жойлашган трахеидалардан тузилган ксилема элементларидан иборат; уни флоэма пардаси ўраб туради. Бундан ташқарида бир неча кават ҳужайралардан тузилган перицикл жойлашган. Мана шу марказий цилиндр бирламчи қобиқ, ташқи томондан эпидермис б-н ўралган. Бирламчи қобиқнинг энг ички — перицикл б-н чегарадош қавати эндодерма деб аталади.

Уруғли ўсимликлар поясининг пўстлоғи остида паренхима ҳужайраларидан иборат бирламчи қобиқ бўлиб, унинг эндодермаси марказий цилиндрни ўраб турувчи перицикл б-н чегараланади. П.нинг дастлабки ривожланиш босқичида перицикл остида юпқа пар-дали узунчоқ ҳужайралардан иборат ҳосил қилувчи тУқима — прокамбий вужудга келади. Прокамбий ҳужайраларининг булиниши натижасида бирламчи ксилема ва бирламчи флоэма ҳосил булади. Икки паллали ва очиқ уруғли усимликларда эса бирламчи ксилема ва бирламчи флоэмадан ташқари иккиламчи ҳосил қилувчи тўқима — камбий хам вужудга келади. Кўпчилик бир паллали усимликлар поясининг марказий кисми паренхима ҳужайраларидан тузилган булиб, уларнинг орасидан ўтказувчи най — толалар тутами ўтади. Бир паллали усимликлар поясида камбий ҳосил бўлмагани учун йўғонлашув хусусиятига эга эмас. Алоэ, юкка, драцена каби айрим бир паллали ўсимликларнинг П.си факат перициклда вужудга келадиган иккиламчи ҳосил қилувчи тўқима ҳисобига йўгонлашади. Ер остида жойлашадиган барги редукцияланган П., одатда, илдизпоя дейилади.

Ўктам Пратов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.