Poydevor

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 283-b. — ziyouz.com

Poydevor POYDEVOR, fundament (lot. fundamentum — asos) — imorat va inşootning ost qismi yoki maşina (kompressor, nasos, stanok)ning asosi. Ularning ogirligi P. orqali tabiiy yoki sun'iy zaminga tuşadi. P. turlari kuriliş maydonining geologik va gidrogeologik şart-şaroitlariga, kuriladigan imorat yoki inşootning vazifa-siga, tuşadigan oğirlikka qarab tanlanadi. Qatlam grunti xususiyati, yer osti suvlarining sathi, zaminga ta'sir etuvçi yuk (kuç) qiymati hamda xususiyati va b. ga qarab, P.lar sayoz yoki çukur joylaşgan böladi. Sayoz P.lar şakl jihatdan lentasimon (devorlar tagiga uzluk-siz lenta tarzida quriladi), alohida us-tun yoki plita, kvadrat, töğri törtburçak, aylanasimon (alohida ustun va tirgaklar tagiga kuriladi) böladi. Tu-zilişi jihatdan yaxlit (inşoot yoki uning alohida qismi tagiga quyiladi) va yiğma (yostiqsimon bölaklar) xillarga bölinadi. P. toş, beton, temir-beton, pişiq ğişt va namga çidamli mustahkam boşqa materiallardan quriladi. Vaktinçalik qurilgan ba'zi imoratlarning P.i yogoçdan bölişi mumkin. P. yer qazilib yoki şibbalab tayyorlangan kotlovan va tranşeyalarga quriladi. Şibbalaşda kötariş kranlari, maxsus şibbalagiçlardan foydalaniladi.

Çuqur P. qoziq oyoq, kessonlar, quduqlar, çuqur tayançlar va b. körinişida böladi. Bunday P.dan böş, çökuvçan, şişuvçan va b. xususiyatlarga ega bölgan gruntlarda, yer osti suvlari sathi yuqori bölganda, köpriklar va çuqur yer osti inşootlarini kurişda foydalaniladi.

Kurilişda P.ga katta ahamiyat beriladi, çunki imorat yoki inşootning mustahkamligi, uzoq davrga çidaşi, körkamligi köp jihatdan P.ga boğliq. Markaziy Osiyoda ham P.ga katta ahamiyat berilgan. Qad. me'morlarimiz imoratga ta'sir etuvçi zilzila kuçini kamaytiriş maqsadida P. qurişda tebranişni söndiruvçi materiallardan foy-dalanişgan (P. tagiga qum, ustiga qamiş töşaş, P. ğiştlarini qovuşqoq qorişma b-n teriş va b.). Mas, Buxorodagi çuq. 5 m bölgan Arslonxon, Samarqanddagi çuq. 4 m bölgan Tillaqori madrasalari Plari şu siraga kiradi.

Bu moxdyat hozirgi zamon texnologiyalaridan foydalanib qurilgan zilzila-bardoş imoratlar P.larida qöllaniladigan rezina-metall tayançlar va b. turdagi konstruksiyalarda öz aksini topgan. Buxoro, Xiva, Samarqand, Qöqon, Termiz, Toşkent va b. şaharlardagi qad. me'morlik obidalari, bino va inşo-otlarning köp ayerlardan beri buzilmay saqlanişiga sabablardan biri ularning P.i mustaxkamligidir.

Maşina P.lari tarkibiga elastik amortizatorlar (prujina, rezina töşama) va dempferlar (tebranişni söndiruvçilar) kiradi. Ular P.larga tuşadigan kuçni zaminga yumşatib ötkazadi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПОЙДЕВОР, фундамент (лот. fundamentum — асос) — иморат ва иншоотнинг ост қисми ёки машина (компрессор, насос, станок)нинг асоси. Уларнинг огирлиги П. орқали табиий ёки сунъий заминга тушади. П. турлари курилиш майдонининг геологик ва гидрогеологик шарт-шароитларига, куриладиган иморат ёки иншоотнинг вазифа-сига, тушадиган оғирликка қараб танланади. Қатлам грунти хусусияти, ер ости сувларининг сатҳи, заминга таъсир этувчи юк (куч) қиймати ҳамда хусусияти ва б. га қараб, П.лар саёз ёки чукур жойлашган бўлади. Саёз П.лар шакл жиҳатдан лентасимон (деворлар тагига узлук-сиз лента тарзида қурилади), алоҳида ус-тун ёки плита, квадрат, тўғри тўртбурчак, айланасимон (алоҳида устун ва тиргаклар тагига курилади) бўлади. Ту-зилиши жиҳатдан яхлит (иншоот ёки унинг алоҳида қисми тагига қуйилади) ва йиғма (ёстиқсимон бўлаклар) хилларга бўлинади. П. тош, бетон, темир-бетон, пишиқ ғишт ва намга чидамли мустаҳкам бошқа материаллардан қурилади. Вактинчалик қурилган баъзи иморатларнинг П.и ёгочдан бўлиши мумкин. П. ер қазилиб ёки шиббалаб тайёрланган котлован ва траншеяларга қурилади. Шиббалашда кўтариш кранлари, махсус шиббалагичлардан фойдаланилади.

Чуқур П. қозиқ оёқ, кессонлар, қудуқлар, чуқур таянчлар ва б. кўринишида бўлади. Бундай П.дан бўш, чўкувчан, шишувчан ва б. хусусиятларга эга бўлган грунтларда, ер ости сувлари сатҳи юқори бўлганда, кўприклар ва чуқур ер ости иншоотларини куришда фойдаланилади.

Курилишда П.га катта аҳамият берилади, чунки иморат ёки иншоотнинг мустаҳкамлиги, узоқ даврга чидаши, кўркамлиги кўп жиҳатдан П.га боғлиқ. Марказий Осиёда ҳам П.га катта аҳамият берилган. Қад. меъморларимиз иморатга таъсир этувчи зилзила кучини камайтириш мақсадида П. қуришда тебранишни сўндирувчи материаллардан фой-даланишган (П. тагига қум, устига қамиш тўшаш, П. ғиштларини қовушқоқ қоришма б-н териш ва б.). Мас, Бухородаги чуқ. 5 м бўлган Арслонхон, Самарқанддаги чуқ. 4 м бўлган Тиллақори мадрасалари Плари шу сирага киради.

Бу мохдят ҳозирги замон технологияларидан фойдаланиб қурилган зилзила-бардош иморатлар П.ларида қўлланиладиган резина-металл таянчлар ва б. турдаги конструкцияларда ўз аксини топган. Бухоро, Хива, Самарқанд, Қўқон, Термиз, Тошкент ва б. шаҳарлардаги қад. меъморлик обидалари, бино ва иншо-отларнинг кўп аерлардан бери бузилмай сақланишига сабаблардан бири уларнинг П.и мустахкамлигидир.

Машина П.лари таркибига эластик амортизаторлар (пружина, резина тўшама) ва демпферлар (тебранишни сўндирувчилар) киради. Улар П.ларга тушадиган кучни заминга юмшатиб ўтказади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.