Pozitron

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 280-b. — ziyouz.com

Pozitron [lot. posi (tivus) — musbat va elektron], ye* — musbat elektr zaryadli elementar zarra, elektronning antizarrasi. Uning zaryadi ye=1,602189- 10-» Kl.; massasi /ya=0,91093- Yu»30 kg; magnit momenti ss=9,2848-10-24 J/Tl. P. spini 1/2 ga teng bölib, Fermi — Dirak statis-tikasiga böysunadi. Antizarralarning mavjudligini birinçi bölib P. Dirak başorat qilgan (1931). Bu nazariyaga asosan zarra va antizarraning massasi, yaşaş vaqti va spinlari bir xil bölib, elektr zaryadi va magnit mo-mentlari modul jihatdan teng, ammo işoralari qaramaqarşi bölişi kerak edi. Keyinçalik ular tajribalarda töla tasdikdandi. Birinçi antizarra — P.ning mavjudligini K. D. Anderson kuçli magnit maydoniga joylaştirilgan Vilson kamerasi yordamida kaşf etgan (1932).

P. elektromagnit, gravitatsion va kuçsiz özaro ta'sirlarda iştirok etadi va leptonlar sinfiga kiradi. Statistik xususiyatiga kura, P. fermion hisoblanadi. P. turğundir, lekin u elektron b-n töqnaşganda ye+ yeg juftlar annigilyatsiya hodisasi sodir bölganligi uçun jismda qisqa vakt yaşaydi. Mas, qörğoşinda P.ning yaşaş vaqti 5-10-» s ga teng.

P.lar bir zarraning ikkinçi zarraga aylaniş jarayoni (mas, myuonning yemirilişida, u- kvantlarning P. elektron juftini hosil qiliş jarayonida va ba'zi radioaktiv izotoplarning beta yemirilişi)da hosil böladi. Beta yemirilişdan hosil bölgan P.dan tekşiriş maqsadlarida foydalaniladi. P.ning jismda sekinlaşiş va annigilyatsiya jarayonlari jiyemning fizik va kimyo-viy xossalari (mas, kristall panja-raning defekti, elektron ötkazuvçanlikning tezliklar böyiça taqsimoti, ba'zi bir kimyoviy reaksiyalar kinetikasi) töğrisida ma'lumot beradi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПОЗИТРОН [лот. posi (tivus) — мусбат ва электрон], е* — мусбат электр зарядли элементар зарра, электроннинг антизарраси. Унинг заряди е=1,602189- 10-» Кл.; массаси /я=0,91093- Ю»30 кг; магнит моменти цс=9,2848-10-24 Ж/Тл. П. спини 1/2 га тенг бўлиб, Ферми — Дирак статис-тикасига бўйсунади. Антизарраларнинг мавжудлигини биринчи бўлиб П. Дирак башорат қилган (1931). Бу назарияга асосан зарра ва антизарранинг массаси, яшаш вақти ва спинлари бир хил бўлиб, электр заряди ва магнит мо-ментлари модуль жиҳатдан тенг, аммо ишоралари қарамақарши бўлиши керак эди. Кейинчалик улар тажрибаларда тўла тасдикданди. Биринчи антизарра — П.нинг мавжудлигини К. Д. Андерсон кучли магнит майдонига жойлаштирилган Вильсон камераси ёрдамида кашф этган (1932).

П. электромагнит, гравитацион ва кучсиз ўзаро таъсирларда иштирок этади ва лептонлар синфига киради. Статистик хусусиятига кура, П. фермион ҳисобланади. П. турғундир, лекин у электрон б-н тўқнашганда е+ ег жуфтлар аннигиляция ҳодисаси содир бўлганлиги учун жисмда қисқа вакт яшайди. Мас, қўрғошинда П.нинг яшаш вақти 5-10-» с га тенг.

П.лар бир зарранинг иккинчи заррага айланиш жараёни (мас, мюоннинг емирилишида, у- квантларнинг П. электрон жуфтини ҳосил қилиш жараёнида ва баъзи радиоактив изотопларнинг бета емирилиши)да ҳосил бўлади. Бета емирилишдан ҳосил бўлган П.дан текшириш мақсадларида фойдаланилади. П.нинг жисмда секинлашиш ва аннигиляция жараёнлари жиемнинг физик ва кимё-вий хоссалари (мас, кристалл панжа-ранинг дефекти, электрон ўтказувчанликнинг тезликлар бўйича тақсимоти, баъзи бир кимёвий реакциялар кинетикаси) тўғрисида маълумот беради.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.