Pragmatika
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 378–379-b. — ziyouz.com
Pragmatika (yun. pragma, pragmatos — iş, harakat) — semiotika va tilşunoslikning nutqda til belgilarining amal qilişini örganuvçi sohasi; boşqaça aytganda, muayyan belgilar tizimini özlaştirib, undan foydalanuvçi subyektlarning ayni şu belgilar tizimiga munosabatini örganuvçi fan tarmoği. P. haqidagi asosiy ğoya amerikalik olim Ç. Pirs tomonidan örtaga taşlangan; yana bir amerikalik olim Ç. Morris uşbu ğoyani rivojlantirgan va «P.» terminini semiotika bölimlaridan birining nomi sifatida amaliyotga kiritgan.
P. insonning ijtimoiy faoliyatini özida qamrab oluvçi nutq jarayo-ni, muayyan aloqa vaziyati orqali namoyon böladi. Lingvistik P. aniq şakl, taşqi körinişga ega emas; uning do-irasiga sözlovçi subyekt, adresat, ularning aloqa-aralaşuvdagi özaro munosabatlari, aloqa-aralaşuv vaziyati b-n boğliq köplab masalalar ki-radi. Mas, nutq subyekti b-n boğliq holda quyidagi masalalar örganila-di: bayonning oşkora va yaşirin maqsadlari (biron-bir axborot yoki fikrni yetkaziş, söroq, buyruq, iltimos, maslahat, va'da beriş, uzr söraş, tabriklaş, şikoyat va b.); nutq taktikasi hamda nutq odobi turlari; suhbat, sözlaşiş qoidalari; sözlovçining maqsadv; sözlovçi tomonidan adresatning umumiy bilim jamğarmasi, dunyoqaraşi, qiziqişlari va b. xislatlariga baho berilişi; söalovçining özi bayon qilayotgan xabarga munosabati kabilar. P.da nutq adresati, özaro aloqaga kiruvçilarning munosabatlari, muayyan aloka vaziyati singari omillar b-n boğliq qolda qam köplab masalalar örganiladi. P. ğoyalari evristik (yönaltiruvçi) dasturlaş, maşina tarjimasi, informatsion-qidiruv tizimlari va b.ni işlab çiqişda qöllanadi.
Abduvahob Madvaliyev, Yöldoş Solijonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПРАГМАТИКА (юн. pragma, pragmatos — иш, ҳаракат) — семиотика ва тилшуносликнинг нутқда тил белгиларининг амал қилишини ўрганувчи соҳаси; бошқача айтганда, муайян белгилар тизимини ўзлаштириб, ундан фойдаланувчи субъектларнинг айни шу белгилар тизимига муносабатини ўрганувчи фан тармоғи. П. ҳақидаги асосий ғоя америкалик олим Ч. Пирс томонидан ўртага ташланган; яна бир америкалик олим Ч. Моррис ушбу ғояни ривожлантирган ва «П.» терминини семиотика бўлимларидан бирининг номи сифатида амалиётга киритган.
П. инсоннинг ижтимоий фаолиятини ўзида қамраб олувчи нутқ жараё-ни, муайян алоқа вазияти орқали намоён бўлади. Лингвистик П. аниқ шакл, ташқи кўринишга эга эмас; унинг до-ирасига сўзловчи субъект, адресат, уларнинг алоқа-аралашувдаги ўзаро муносабатлари, алоқа-аралашув вазияти б-н боғлиқ кўплаб масалалар ки-ради. Мас, нутқ субъекти б-н боғлиқ ҳолда қуйидаги масалалар ўрганила-ди: баённинг ошкора ва яширин мақсадлари (бирон-бир ахборот ёки фикрни етказиш, сўроқ, буйруқ, илтимос, маслаҳат, ваъда бериш, узр сўраш, табриклаш, шикоят ва б.); нутқ тактикаси ҳамда нутқ одоби турлари; суҳбат, сўзлашиш қоидалари; сўзловчининг мақсадв; сўзловчи томонидан адресатнинг умумий билим жамғармаси, дунёқараши, қизиқишлари ва б. хислатларига баҳо берилиши; сўаловчининг ўзи баён қилаётган хабарга муносабати кабилар. П.да нутқ адресати, ўзаро алоқага кирувчиларнинг муносабатлари, муайян алока вазияти сингари омиллар б-н боғлиқ қолда қам кўплаб масалалар ўрганилади. П. ғоялари эвристик (йўналтирувчи) дастурлаш, машина таржимаси, информацион-қидирув тизимлари ва б.ни ишлаб чиқишда қўлланади.
Абдуваҳоб Мадвалиев, Йўлдош Солижонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.