Primatlar
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 389-b. — ziyouz.com
Primatlar (Primates) — yuksak sut emizuvçilar turkumi. P. ajdodlari qadimgi haşarotxörlar. 200 dan ortiq turi bor, 2 ta kenja turkum: çala maymunlar, haqiqiy maymunlarga bölinadi. Uz. 13—15 sm dan (siçkrnsimon lemur, 1,75 m gaça va undan uzunroq (gorilla). Vazni 60 g dan 180 kg va undan ortiqroq. P.ning tuzilişi ular aj-dodlarining daraxtda yaşaganligidan dalolat beradi. Ular, asosan, 5 barmoqli; boş barmoği boşqasiga qaramaqarşi qöyilgan; oldingi oyoklari juda harakatçan. Köpçilik P.ning tirnoqlari yassi; kaft va tovoni terisida har bir hayvonning öziga xos çiziqlar böladi. Badani har xil rangli yung b-n qoplangan. Köpçilik turlarining dumi bor. Boş miyasi, eşitiş va köriş organlari yaxşi, hid biliş organi kuçeiz rivojlangan. Katta yarim şarlar sirtida egatçalar va puştaçalar bor; boş miya yarim şarlari pöstloq qismining ensa (köriş bölagi), peşona va çakka (muskul harakati va ovoz apparatini boşqaradigan markazlar) xamda tepa va oldingi assotsiativ zo-nalar ayniqsa, yaxşi rivojlangan. Miya hajmining yiriklaşuvi va oldingi oyoklar funksiyasining murakkablaşuvi jağlarning qisqarib, boş qismining yuzga nisbatan kiçrayişiga olib kelgan. Asosan, tropik va subtropik örmonlarda tarqalgan. Gala yoki oila bölib hayot keçiradi. P. ança mu-rakkab xatti-harakatlar, imo-işora va ovozlar yordamida özaro muloqot qiladi. Asosan, kunduzi hayot keçiradi. Aralaş, köproq ösimlik b-n oziklanadi. Yil davomida köpayadi, 1—3 tadan bola tuğadi. Böğozlik davri 4—10 oy. Sut bezlari 1 juft, 20—30 yil umr köradi. Yaşaş şaroitining özgarişi tu-fayli soni tez kamayib bormoqda. 62 turi va kenja turlari Xalqaro Kizil kitobga kiritilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПРИМАТЛАР (Primates) — юксак сут эмизувчилар туркуми. П. аждодлари қадимги ҳашаротхўрлар. 200 дан ортиқ тури бор, 2 та кенжа туркум: чала маймунлар, ҳақиқий маймунларга бўлинади. Уз. 13—15 см дан (сичкрнсимон лемур, 1,75 м гача ва ундан узунроқ (горилла). Вазни 60 г дан 180 кг ва ундан ортиқроқ. П.нинг тузилиши улар аж-додларининг дарахтда яшаганлигидан далолат беради. Улар, асосан, 5 бармоқли; бош бармоғи бошқасига қарамақарши қўйилган; олдинги оёклари жуда ҳаракатчан. Кўпчилик П.нинг тирноқлари ясси; кафт ва товони терисида ҳар бир ҳайвоннинг ўзига хос чизиқлар бўлади. Бадани ҳар хил рангли юнг б-н қопланган. Кўпчилик турларининг думи бор. Бош мияси, эшитиш ва кўриш органлари яхши, ҳид билиш органи кучеиз ривожланган. Катта ярим шарлар сиртида эгатчалар ва пуштачалар бор; бош мия ярим шарлари пўстлоқ қисмининг энса (кўриш бўлаги), пешона ва чакка (мускул ҳаракати ва овоз аппаратини бошқарадиган марказлар) хамда тепа ва олдинги ассоциатив зо-налар айниқса, яхши ривожланган. Мия ҳажмининг йириклашуви ва олдинги оёклар функциясининг мураккаблашуви жағларнинг қисқариб, бош қисмининг юзга нисбатан кичрайишига олиб келган. Асосан, тропик ва субтропик ўрмонларда тарқалган. Гала ёки оила бўлиб ҳаёт кечиради. П. анча му-раккаб хатти-ҳаракатлар, имо-ишора ва овозлар ёрдамида ўзаро мулоқот қилади. Асосан, кундузи ҳаёт кечиради. Аралаш, кўпроқ ўсимлик б-н озикланади. Йил давомида кўпаяди, 1—3 тадан бола туғади. Бўғозлик даври 4—10 ой. Сут безлари 1 жуфт, 20—30 йил умр кўради. Яшаш шароитининг ўзгариши ту-файли сони тез камайиб бормоқда. 62 тури ва кенжа турлари Халқаро Кизил китобга киритилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.