Primorye ölkasi
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 390–391-b. — ziyouz.com
Primorye ölkasi - RF tarkibidagi ölka. 1938 y. 20 okt.da tuzilgan. Uzok, Şark, federal okrugiga kiradi. Rossiyaning çekka jan.-şarqiy Femida, Primoryeda joylaşgan, Yapon dengizi b-n öralgan. Ğarb va jan.-ğarbdan Xitoy va KXDR b-n çegaradoş. Mayd. 165,9 ming km2. Aholisi 2068,2 ming kişi (2002), asosan, ruslar, şuningdek, ukrain, belorus va b. millat vakillari ham yaşaydi. Şaxar aholisi 78,3%. Markazi — Vladivostok ş. Boşqa yirik şaharlari — Naxodka, Ussuriysk, Artyom, Bolşoy Kamen, Arsenyev, Partizansk, Spassk-Dal-niy, Dalnegorsk, Dalnereçensk.
P. ö. Uzoq Şarqning jan. qismida joylaşgan. Kirgoklari jan .da juda parçalangan. Qöltiklaridan eng yirigi — Uluğ Pyotr qöltiği. Yirik orollari: Rus, Popov, Putyatin, Askold. Ölkaning markaziy qismini Sixotealin toğlari egallagan (bal. 1855 m gaça, Oblaçnaya çöqqisi), ğarbida Ussuri va Xanka köli böyi payettekisliklari mavjud. Qönğir kömir va toşkömir, polimetall rudalar, oltin, qalay, grafit, quriliş materiallari konlari mavjud. Iqlimi mö'tadil mussonli iqlim. Qişi sovuq, qisqa. Yanv.ning örtaça t-rasi sohilda — 12°dan —14° gaça, içki rayonlarda —20°dan —27°gaça, eng past t-ra yanv. da: Vladivostokda — 30°, ölkaning içki qismlarida —40° dan —45° gaça. Yozi seryomğir, tez-tez siklonlar bölib turadi. Yezda eng yuqori t-ra 40°, iyulning örtaça t-rasi 14—21°. Yiliga 600—900 mm yoğin tu-şadi. Qirğoq böylab sovuq oqim ötga-nidan, sohilda uzoq vaqt tuman bölib turadi. Yoz oxiri va kuzda tez-tez tay-funlar qam bölib ötadi. Vegetatsiya davri ölka şim.da 120 —130 kun, jan. da 160—200 kun. Eng yirik daryosi — Amur, uning irmoklari: Ussuri, Bikin, Krilovka, Arsenyevka va b. Daryolardan şolipoyalarni suğorişda foydalaniladi. Jan.-ğarbida yirik Xanka kuli bor. Asosan, qönğir-örmon va qönğirtayga podzol tuproqlari, tekisliklarda qönğir-podzol va ötloqi-qönğir podzollaşgan tuproqlar, daryo vodiylarida allyuvial tuproqlar tarqalgan. Pasttekisliklar va daryo vodiylarida dehqonçilik qili-nadi. Ölka hududining 90% i örmon. Xanka böyi pasttekisligida botqoqliklar bor.
Hayvonot dunyosi turlarga boy. Tuyoqlilardan: goral, xoldor buğu, izyubr, yelik, kabarga, los, qobon va b.; yirt-qiçlardan ussuri yölbarsi, silovsin, qoplon, böri, ayiq, sobol, yenotsimon it, ussuri muşugi, tulki, kolonok, qunduz, rosomaxa va b: kemiruvçilardan tiyin, yovvoyi quyon, burunduk, polyovka va b. yaşaydi. Möynali hayvonlar va buğu ovlanadi. Suv havzalarida 100 dan ziyod balik, turi uçraydi. Ölka hududida Sixotealin, Lazo, Uzoq Şarq dengiz qöriqxonalari, Kedrovaya Pad, Ussuri, Xanka qöriqxonalari joylaşgan.
Sanoatining asosiy tarmoklari: balik ovlaş va uni qayta işlaş, «Dalmoreprodukt», «Primorribprom» korxonalari, tral va refrijerator flo-tining Vladivostok bazasi, maşinasozlik va metallsozlik (aviasozlik, kemasozlik va kema ta'mirlaş); örmon va yoğoçsozlik, rangli metallurgiya, kimyo, quriliş materiallari, kumir, yengil, oziq-ovqat sanoatlari. Artyom, Partizansk, Primorsk issiqlik elektr styalari faoliyat körsatadi. Asosiy sanoat markazlari — Vladivostok, Naxodka, Ussuriysk, Spassk-Dalniy, Arsenyev, Dalnegorsk ş.lari.
K-x.da, asosan, buğdoy, şoli, suli, soya, kartoşka, sabzavot ekiladi. Boğdorçilikda olxöri, nok, olça, krijovnik, qoraqat, uzum yetiştiriladi. Çorvaçiligi göşt-sut yetiştirişga ixtisoslaşgan. Qoramol, çöçqa, qöy va eçki, parranda boqiladi. Darrandaçilik, buğuçilik va asalariçilik ham salmokli örin tutadi.
Transportda t.y. yetakçi örinda (uz. — 1566 km, taşiladigan jami yuklarning 80%i). Ölka hududidan Transsibir t.y. magistrali ötgan. Dengiz transportining ham ahamiyati katta. Yirik portlari: Vladivostok, Naxodka, Vostoç-niy.
Asosiy avtomobil yöli: Xabarovsk — Vladivostok. Avtoyöllar uz. 7003 km. Xavo yöllari ham rivojlangan. 10 oliy öquv yurti, bir qança i.t. in-tlari, 4 muzey, kartinalar galereyasi, 4 teatr, filarmoniya, radio va televizion stansiya, iqlim va balçik, kurortlari (Sadgorod, Şmakovka va b.), 4 turis-tik bazasi bor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПРИМОРЬЕ ЎЛКАСИ - РФ таркибидаги ўлка. 1938 й. 20 окт.да тузилган. Узок, Шарк, федерал округига киради. Россиянинг чекка жан.-шарқий Фемида, Приморьеда жойлашган, Япон денгизи б-н ўралган. Ғарб ва жан.-ғарбдан Хитой ва КХДР б-н чегарадош. Майд. 165,9 минг км2. Аҳолиси 2068,2 минг киши (2002), асосан, руслар, шунингдек, украин, белорус ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Шахар аҳолиси 78,3%. Маркази — Владивосток ш. Бошқа йирик шаҳарлари — Находка, Уссурийск, Артём, Большой Камень, Арсеньев, Партизанск, Спасск-Даль-ний, Дальнегорск, Дальнереченск.
П. ў. Узоқ Шарқнинг жан. қисмида жойлашган. Киргоклари жан .да жуда парчаланган. Қўлтикларидан энг йириги — Улуғ Пётр қўлтиғи. Йирик ороллари: Рус, Попов, Путятин, Аскольд. Ўлканинг марказий қисмини Сихотэалинь тоғлари эгаллаган (бал. 1855 м гача, Облачная чўққиси), ғарбида Уссури ва Ханка кўли бўйи паеттекисликлари мавжуд. Қўнғир кўмир ва тошкўмир, полиметалл рудалар, олтин, қалай, графит, қурилиш материаллари конлари мавжуд. Иқлими мўътадил муссонли иқлим. Қиши совуқ, қисқа. Янв.нинг ўртача т-раси соҳилда — 12°дан —14° гача, ички районларда —20°дан —27°гача, энг паст т-ра янв. да: Владивостокда — 30°, ўлканинг ички қисмларида —40° дан —45° гача. Ёзи серёмғир, тез-тез циклонлар бўлиб туради. Езда энг юқори т-ра 40°, июлнинг ўртача т-раси 14—21°. Йилига 600—900 мм ёғин ту-шади. Қирғоқ бўйлаб совуқ оқим ўтга-нидан, соҳилда узоқ вақт туман бўлиб туради. Ёз охири ва кузда тез-тез тай-фунлар қам бўлиб ўтади. Вегетация даври ўлка шим.да 120 —130 кун, жан. да 160—200 кун. Энг йирик дарёси — Амур, унинг ирмоклари: Уссури, Бикин, Криловка, Арсеньевка ва б. Дарёлардан шолипояларни суғоришда фойдаланилади. Жан.-ғарбида йирик Ханка кули бор. Асосан, қўнғир-ўрмон ва қўнғиртайга подзол тупроқлари, текисликларда қўнғир-подзол ва ўтлоқи-қўнғир подзоллашган тупроқлар, дарё водийларида аллювиал тупроқлар тарқалган. Пасттекисликлар ва дарё водийларида деҳқончилик қили-нади. Ўлка ҳудудининг 90% и ўрмон. Ханка бўйи пасттекислигида ботқоқликлар бор.
Ҳайвонот дунёси турларга бой. Туёқлилардан: горал, холдор буғу, изюбр, елик, кабарга, лось, қобон ва б.; йирт-қичлардан уссури йўлбарси, силовсин, қоплон, бўри, айиқ, соболь, енотсимон ит, уссури мушуги, тулки, колонок, қундуз, росомаха ва б: кемирувчилардан тийин, ёввойи қуён, бурундук, полёвка ва б. яшайди. Мўйнали ҳайвонлар ва буғу овланади. Сув ҳавзаларида 100 дан зиёд балик, тури учрайди. Ўлка ҳудудида Сихотэалинь, Лазо, Узоқ Шарқ денгиз қўриқхоналари, Кедровая Падь, Уссури, Ханка қўриқхоналари жойлашган.
Саноатининг асосий тармоклари: балик овлаш ва уни қайта ишлаш, «Дальморепродукт», «Приморрибпром» корхоналари, трал ва рефрижератор фло-тининг Владивосток базаси, машинасозлик ва металлсозлик (авиасозлик, кемасозлик ва кема таъмирлаш); ўрмон ва ёғочсозлик, рангли металлургия, кимё, қурилиш материаллари, кумир, енгил, озиқ-овқат саноатлари. Артём, Партизанск, Приморск иссиқлик электр стялари фаолият кўрсатади. Асосий саноат марказлари — Владивосток, Находка, Уссурийск, Спасск-Дальний, Арсеньев, Дальнегорск ш.лари.
К-х.да, асосан, буғдой, шоли, сули, соя, картошка, сабзавот экилади. Боғдорчиликда олхўри, нок, олча, крижовник, қорақат, узум етиштирилади. Чорвачилиги гўшт-сут етиштиришга ихтисослашган. Қорамол, чўчқа, қўй ва эчки, парранда боқилади. Даррандачилик, буғучилик ва асаларичилик ҳам салмокли ўрин тутади.
Транспортда т.й. етакчи ўринда (уз. — 1566 км, ташиладиган жами юкларнинг 80%и). Ўлка ҳудудидан Транссибирь т.й. магистрали ўтган. Денгиз транспортининг ҳам аҳамияти катта. Йирик портлари: Владивосток, Находка, Восточ-ний.
Асосий автомобиль йўли: Хабаровск — Владивосток. Автойўллар уз. 7003 км. Хаво йўллари ҳам ривожланган. 10 олий ўқув юрти, бир қанча и.т. ин-тлари, 4 музей, картиналар галереяси, 4 театр, филармония, радио ва телевизион станция, иқлим ва балчик, курортлари (Садгород, Шмаковка ва б.), 4 турис-тик базаси бор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.