Professor

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 413–415-b. — ziyouz.com

Professor (lot. professor — dare beruvçi, öqituvçi) — oliy öquv yurti öqituvçisi yoki i.t. muassasasi xodi-mining ilmiy unvoni, lavozdmi. P. atamasi dastlab Rim imperiyasi (mil. av. 1-a. örtalari — mil. 5-a. boşlari)da grammatika va voizlik maktabi öqituvçilariga nisbatan qöllangan. Örta asrlarda diniy maktab muallimlari, 13-a.dan boşlab, un-tlar paydo bölgaç, un-t öqituvçilari P. deb atalgan. Örta ayerlarda P. atamasi olimlik belgisi sifatida magistr yoki fan dri ilmiy darajalari ma'nosini bergan. Un-tlarda kafedralar taşkil etilişi va maxsus P.lik lavozimlari joriy etilişi b-n P. oliy ilmiy daraja tuşunçasidan taşqari, un-tlarning yetakçi öqituvçisi ilmiy unvonini anglatadigan böldi. Özbekistonda 20-a. boşlaridan dastlabki P.lik unvoni berila boşladi. Fitrat birinçi uzbek P.i hisoblanadi.

Özbekistonda P.lik unvoni oliy öquv yurtlari yoki i.t. muassasalari ilmiy kengaşining tavsiyasi b-n Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi (OAK) tomonidan beriladi. Mamlakatimizda P.lik unvonini berişda ÖzR Vazirlar Mah-kamasi huzuridagi OAK rayosatining 1996 y. 25 yanv.dagi qarori b-n tasdiqlangan «Ilmiy unvonlar beriş töğri-sida nizom»ga amal qilinadi. Uşbu nizomga köra, P. unvoni quyidagilarga beriladi: a) tanlov yöli b-n kafedra mudiri, P. lavozimiga saylangan yoki şartnoma asosida şu lavozimlarda işlayotgan yoxud oliy öquv yurtining rektori (öquv yoki ilmiy işlar böyiça prorektori), malaka oşiriş in-ti yoki unga tenglaştirilgan öquv yurtining direktori (direktori örin-bosari) lavozimida 1 öquv yili muvaffaqiyatli işlagan, kamida 5 y.lik pedagogik iş stajiga ega bölgan fan d-rlariga; b) oliy öquv yurtining i.t. bölimi (bölinmasi, sektori, lab.) mudiri (boşliği), boş ilmiy xodimi, yetakçi ilmiy xodimi lavozimiga tanlov yöli b-n utgan yoki attestatsiya tartibida tayinlangan hamda 5 y.lik ilmiy stajga ega bölgan va mazkur lavozimlarda kamida 1 y. yaxşi natija körsatib işlagan fan d-rlariga; v) xalq xöjaligining yirik mutaxassisi bölgan va pedagogik işga jalb qilinib, tanlovdan ötgan yoki şartnoma asosida işlayotgan oliy öquv yurtining kafedra mudiri, P. i yoki rektori (öquv yoki ilmiy işlar böyiça prorektori), malaka oşiriş in-ti yoki unga tenglaştirilgan öquv yurtining direktori (direktori örinbosari) lavozimlarida 1 y.dan beri sama-rali işlayotgan fan d-rlariga; g) oliy öquv yurti yoki unga tenglaştirilgan öquv yurtining kafedra mudiri yoki P. iTtavozimiga tanlov böyiça saylanib, kamida 5 y. pedagoglik iş stajiga ega bölgan va şu lavozimlarda 2 y. muvaf-faqiyatli işlagan ÖzR, Qoraqalpoği-ston Respublikasi xalq artistlari, hofizlari, rassomlari, me'morlari, öqituvçilari, yozuvçilari, şoirlari, xizmat körsatgan fan va san'at arboblari, xizmat körsatgan artistlar, rassomlar, me'morlar, trenerlar, madaniyat xodimlariga berilişi mumkin; d) tanlov yöli b-n kafedra P. i lavozimiga saylangan va bu lavozimda 2 y. muvaffaqiyatli işlagan madaniyat, me'morlik, san'atşunoslik in-tlari ix-tisoslaşgan kafedralarining oliy ma'lumotli, dotsent ilmiy unvoni va kamida 10 y.lik pedagogik iş stajiga ega bölgan yuqori malakali mutaxassislariga berilişi mumkin; ye) dotsent ilmiy unvoni bölgan va madaniyat, me'morlik, san'at, jismoniy tarbiya, sport hamda muhandislik grafikasi (çizma geom.) sohasida ixtisoslaşgan kafedra mudiri yoki P.i lavozimida işlab turgan, oliy ukuv yurtlarida kamida 10 y.lik pedagogik iş stajiga ega, şu lavozimda kamida 1 y. samarali işlagan fan nomzodiga berilişi mumkin; yo) respublika i.t. muassasalarida bölim (bölinma, sektor, lab.) mudiri (boşliği), boş ilmiy xodim, yetakçi ilmiy xodim lavozimiga tanlov yöli b-n saylangan yoki attestatsiya tartibida tayinlangan yoxud direktor, direktor örinbosari, ilmiy kotib, ilmiy raxbar, maslahatçi lavozimini egallab turgan, kamida 5 y.lik ilmiy staji bölgan va şu lavozimda kamida 1 y. yaxşi işlagan fan d-rlariga beriladi. Ular pedagogik amaliyotda foydalanilayotgan ilmiy va öquv-metodik işlarga ega bulişlari, oliy öquv yurti yoki malaka oşiriş in-tlarida yuksak metodik va ilmiy saviyada ma'ruzalar kursini öqiy olişlari, ilmiy daraja olgan malakali mutaxas-sis tayyorlagan bulişlari, madaniyat, me'morlik, san'atşunoslik in-tining mutaxassislari xalkaro va respublika tanlovlari sovrindorlarini tayyorlagan bulişlari kerak.

P.lik unvoniga da'vogar şaxsning xujjatlari unga fan dri ilmiy darajasi berilgan sanadan 1 y. utgandan key-ingina oliy ukuv yurtlari hamda i.t. muassasalari ilmiy kengaşlari tomonidan muhokamaga qabul qilinişi va OAKga yuborilişi mumkin. P.lik unvoniga da'vogarning hujjatlarini OAK tomonidan körib çiqiş muddati 6 oydan oşmasligi kerak. P.lik unvoni OAK tomonidan umrbod beriladi. P.lik lavozimi uçun oliy öquv yurti yoki ilmiy muassasada har 5 y.da 1 marta tanlovdan ötiş lozim.

Boşka mamlakatlarning P. unvoniga ega bölgan Özbekiston fuqarolari öz arizalari va faoliyat yuritayotgan taşkilotlarining tavsiyasiga muvofiq belgilangan tartibda qayta attestatsiya (no-strifikatsiya)dan ötkazilgaç, tegişli hujjat beriladi. Şuningdek, Özbekistonda faoliyat yuritmoqçi bölgan çet el fuqarolarining P.lik ilmiy unvoni ham manfaatdor taşkilotning tavsiyasiga muvofiq belgilangan tartibda qay-ta attestatsiya (no-strifikatsiya)dan ötka-zilgaç, haqiqiy hisoblanadi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПРОФЕССОР (лот. professor — даре берувчи, ўқитувчи) — олий ўқув юрти ўқитувчиси ёки и.т. муассасаси ходи-мининг илмий унвони, лавоздми. П. атамаси дастлаб Рим империяси (мил. ав. 1-а. ўрталари — мил. 5-а. бошлари)да грамматика ва воизлик мактаби ўқитувчиларига нисбатан қўлланган. Ўрта асрларда диний мактаб муаллимлари, 13-а.дан бошлаб, ун-тлар пайдо бўлгач, ун-т ўқитувчилари П. деб аталган. Ўрта аерларда П. атамаси олимлик белгиси сифатида магистр ёки фан дри илмий даражалари маъносини берган. Ун-тларда кафедралар ташкил этилиши ва махсус П.лик лавозимлари жорий этилиши б-н П. олий илмий даража тушунчасидан ташқари, ун-тларнинг етакчи ўқитувчиси илмий унвонини англатадиган бўлди. Ўзбекистонда 20-а. бошларидан дастлабки П.лик унвони берила бошлади. Фитрат биринчи узбек П.и ҳисобланади.

Ўзбекистонда П.лик унвони олий ўқув юртлари ёки и.т. муассасалари илмий кенгашининг тавсияси б-н Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Олий аттестация комиссияси (OAK) томонидан берилади. Мамлакатимизда П.лик унвонини беришда ЎзР Вазирлар Маҳ-камаси ҳузуридаги OAK раёсатининг 1996 й. 25 янв.даги қарори б-н тасдиқланган «Илмий унвонлар бериш тўғри-сида низом»га амал қилинади. Ушбу низомга кўра, П. унвони қуйидагиларга берилади: а) танлов йўли б-н кафедра мудири, П. лавозимига сайланган ёки шартнома асосида шу лавозимларда ишлаётган ёхуд олий ўқув юртининг ректори (ўқув ёки илмий ишлар бўйича проректори), малака ошириш ин-ти ёки унга тенглаштирилган ўқув юртининг директори (директори ўрин-босари) лавозимида 1 ўқув йили муваффақиятли ишлаган, камида 5 й.лик педагогик иш стажига эга бўлган фан д-рларига; б) олий ўқув юртининг и.т. бўлими (бўлинмаси, сектори, лаб.) мудири (бошлиғи), бош илмий ходими, етакчи илмий ходими лавозимига танлов йўли б-н утган ёки аттестация тартибида тайинланган ҳамда 5 й.лик илмий стажга эга бўлган ва мазкур лавозимларда камида 1 й. яхши натижа кўрсатиб ишлаган фан д-рларига; в) халқ хўжалигининг йирик мутахассиси бўлган ва педагогик ишга жалб қилиниб, танловдан ўтган ёки шартнома асосида ишлаётган олий ўқув юртининг кафедра мудири, П. и ёки ректори (ўқув ёки илмий ишлар бўйича проректори), малака ошириш ин-ти ёки унга тенглаштирилган ўқув юртининг директори (директори ўринбосари) лавозимларида 1 й.дан бери сама-рали ишлаётган фан д-рларига; г) олий ўқув юрти ёки унга тенглаштирилган ўқув юртининг кафедра мудири ёки П. иТтавозимига танлов бўйича сайланиб, камида 5 й. педагоглик иш стажига эга бўлган ва шу лавозимларда 2 й. муваф-фақиятли ишлаган ЎзР, Қорақалпоғи-стон Республикаси халқ артистлари, ҳофизлари, рассомлари, меъморлари, ўқитувчилари, ёзувчилари, шоирлари, хизмат кўрсатган фан ва санъат арбоблари, хизмат кўрсатган артистлар, рассомлар, меъморлар, тренерлар, маданият ходимларига берилиши мумкин; д) танлов йўли б-н кафедра П. и лавозимига сайланган ва бу лавозимда 2 й. муваффақиятли ишлаган маданият, меъморлик, санъатшунослик ин-тлари их-тисослашган кафедраларининг олий маълумотли, доцент илмий унвони ва камида 10 й.лик педагогик иш стажига эга бўлган юқори малакали мутахассисларига берилиши мумкин; е) доцент илмий унвони бўлган ва маданият, меъморлик, санъат, жисмоний тарбия, спорт ҳамда муҳандислик графикаси (чизма геом.) соҳасида ихтисослашган кафедра мудири ёки П.и лавозимида ишлаб турган, олий укув юртларида камида 10 й.лик педагогик иш стажига эга, шу лавозимда камида 1 й. самарали ишлаган фан номзодига берилиши мумкин; ё) республика и.т. муассасаларида бўлим (бўлинма, сектор, лаб.) мудири (бошлиғи), бош илмий ходим, етакчи илмий ходим лавозимига танлов йўли б-н сайланган ёки аттестация тартибида тайинланган ёхуд директор, директор ўринбосари, илмий котиб, илмий рахбар, маслаҳатчи лавозимини эгаллаб турган, камида 5 й.лик илмий стажи бўлган ва шу лавозимда камида 1 й. яхши ишлаган фан д-рларига берилади. Улар педагогик амалиётда фойдаланилаётган илмий ва ўқув-методик ишларга эга булишлари, олий ўқув юрти ёки малака ошириш ин-тларида юксак методик ва илмий савияда маърузалар курсини ўқий олишлари, илмий даража олган малакали мутахас-сис тайёрлаган булишлари, маданият, меъморлик, санъатшунослик ин-тининг мутахассислари халкаро ва республика танловлари совриндорларини тайёрлаган булишлари керак.

П.лик унвонига даъвогар шахснинг хужжатлари унга фан дри илмий даражаси берилган санадан 1 й. утгандан кей-ингина олий укув юртлари ҳамда и.т. муассасалари илмий кенгашлари томонидан муҳокамага қабул қилиниши ва ОАКга юборилиши мумкин. П.лик унвонига даъвогарнинг ҳужжатларини OAK томонидан кўриб чиқиш муддати 6 ойдан ошмаслиги керак. П.лик унвони OAK томонидан умрбод берилади. П.лик лавозими учун олий ўқув юрти ёки илмий муассасада ҳар 5 й.да 1 марта танловдан ўтиш лозим.

Бошка мамлакатларнинг П. унвонига эга бўлган Ўзбекистон фуқаролари ўз аризалари ва фаолият юритаётган ташкилотларининг тавсиясига мувофиқ белгиланган тартибда қайта аттестация (но-стрификация)дан ўтказилгач, тегишли ҳужжат берилади. Шунингдек, Ўзбекистонда фаолият юритмоқчи бўлган чет эл фуқароларининг П.лик илмий унвони ҳам манфаатдор ташкилотнинг тавсиясига мувофиқ белгиланган тартибда қай-та аттестация (но-стрификация)дан ўтка-зилгач, ҳақиқий ҳисобланади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.