Profilaktika

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 415–416-b. — ziyouz.com

Profilaktika (yun. proﬁ laktikos saklovçi, oldini oluvçi) — odamlarning uzoq umr kurişi, işlaş krbiliyatini saqlab qolişi, aholining jismoniy rivojlanişini yaxşilaş. kasalliklarning yuzaga kelişi va tarqalişini oldini oliş hamda salomatlikni himoya qilişga qaratilgan iqtisodiy, ijtimoiy, gigiyenik va tibbiy çora-tadbirlar majmui. P. jamoat taşkilotlari va alohida fuqarolar tomonidan amalga oşiriladi.

P. tuşunçasi va uning amaliy şakli jamiyatning tarixiy taraqqiyoti davrida iqtisod, davlat tuzumi va ilm-fanning rivojlanişiga qarab özgarib turgan. P. qadim zamondan ma'lum. Qad. tibbiyotda şaxsiy gigiyena va töla-tökis ovqatlaniş qoidalariga amal qiliş b-n kasalliklarning oldini olişga katta ahamiyat berilgan, lekin P. 19-a.dan boşlab ilmiy jihatdan asoslab berildi. Kasalliklarning paydo bölişi va tarqalişida taşqi muhitning ahamiyatini örganiş, mikrobiologiya, fiziologiya, immunologiya va gigiyena sohasida qölga kiritilgan yutuqlar ilmiy P.ning taşkil topişiga imkon berdi.

Zamonaviy P. inson salomatligiga salbiy ta'sir etadigan omillarni yöqotişni közda tutadigan hamda ularning jismoniy va ma'naviy irodalarini har tomonlama östirişni ta'minlaydigan, davlat va jamoat ahamiyatiga ega bölgan kompleks tadbirlar tizimini öz içiga oladi.

Şaxsiy, jamoat, tibbiy P. farqlanadi. Şaxsiy P.ga insonning öz soğliğini saqlaşi va mustahkamlaşiga qaratilgan çoralar, ya'ni soğlom turmuş tarziga amal qiliş, şaxsiy gigiyena, nikoh va oila, şuningdek, kiyim-keçak, ovqatlaniş gigiyenasi, ösib kelayotgan avlodni gigiyenik tar-biyalaş, ratsional işlaş va dam oliş, faol jismoniy tarbiya va sport b-n şuğullaniş kiradi.

Jamoat P.siga jamoat taşkilotlari tomonidan fuqarolarni jismoniy va ma'naviy rivojlantirişni ta'minlovçi, xalq soğliğiga yomon ta'sir qiluvçi omillarni kamaytirişga kara-tilgan siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy, qonuniy, tarbiyaviy, sanitar-texnik, sanitargigiyenik, epidemiologik va tibbiy çora-tadbirlar kiradi.

Tibbiy P. birlamçi va ikkilamçi böladi. Birlamçi tibbiy P. kasalliklarning kelib çiqiş sabablari va rivojlanişiga qarşi qaratilgan ijtimoiy, tibbiy, gigiyenik va tarbiyaviy çoralar; taşqi muxitning nomaqbul ta'siriga organizmning çidamliligini oşiriş; organizmning soglom holatini saklab qoliş, unga pa-tologik ta'sir kursatuvçi omillarning oldini oliş; dispanserizatsiya ötkaziş va yuqumli kasalliklarga qarşi emlaşdan iborat. Ikkilamçi tibbiy P. kasalliklarni erta aniklaş, patologik jarayonning rivojlanişi, uning asoratlari va retsidivlarining oldini olişga karatilgan çora-tadbirlar.

Özbekiston mustaqillikka erişgandan söng insonlarning soğlom turmuş tarzini yaxşilaşga, atrof-muhitni himoya qiliş, onalik va bolalikni muhofaza qiliş, sportning ommala-şuvi va profilaktik tibbiyotni rivojlantirişga karatilgan qonunlar, dasturlar qabul qilindi.

Onalik va bolalikni muhofaza qiliş tadbirlari ona va bolalar kasalliklari va ölimining keskin kamayişiga, çilla davri kasalliklarining oldini olişga, soglom avlod yaratilişiga yordam bermoqda. Hoz. oldingi poliklinikalar va şifoxonalar örniga oilaviy poliklinika va «Onalar va bolalar» markazlari taşkil etildi. Tibbiyot in-tlarida oilaviy şifokorlar tayyorlaş dasturiga ötildi. Tuğruqxonalar örnini perinatal markazlar egalladi.

21-a. boşida Özbekistonda Respublika «Salomatlik» in-ti, viloyatlarda uning filiallari oçiddi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПРОФИЛАКТИКА (юн. proﬁ laktikos сакловчи, олдини олувчи) — одамларнинг узоқ умр куриши, ишлаш крбилиятини сақлаб қолиши, аҳолининг жисмоний ривожланишини яхшилаш. касалликларнинг юзага келиши ва тарқалишини олдини олиш ҳамда саломатликни ҳимоя қилишга қаратилган иқтисодий, ижтимоий, гигиеник ва тиббий чора-тадбирлар мажмуи. П. жамоат ташкилотлари ва алоҳида фуқаролар томонидан амалга оширилади.

П. тушунчаси ва унинг амалий шакли жамиятнинг тарихий тараққиёти даврида иқтисод, давлат тузуми ва илм-фаннинг ривожланишига қараб ўзгариб турган. П. қадим замондан маълум. Қад. тиббиётда шахсий гигиена ва тўла-тўкис овқатланиш қоидаларига амал қилиш б-н касалликларнинг олдини олишга катта аҳамият берилган, лекин П. 19-а.дан бошлаб илмий жиҳатдан асослаб берилди. Касалликларнинг пайдо бўлиши ва тарқалишида ташқи муҳитнинг аҳамиятини ўрганиш, микробиология, физиология, иммунология ва гигиена соҳасида қўлга киритилган ютуқлар илмий П.нинг ташкил топишига имкон берди.

Замонавий П. инсон саломатлигига салбий таъсир этадиган омилларни йўқотишни кўзда тутадиган ҳамда уларнинг жисмоний ва маънавий иродаларини ҳар томонлама ўстиришни таъминлайдиган, давлат ва жамоат аҳамиятига эга бўлган комплекс тадбирлар тизимини ўз ичига олади.

Шахсий, жамоат, тиббий П. фарқланади. Шахсий П.га инсоннинг ўз соғлиғини сақлаши ва мустаҳкамлашига қаратилган чоралар, яъни соғлом турмуш тарзига амал қилиш, шахсий гигиена, никоҳ ва оила, шунингдек, кийим-кечак, овқатланиш гигиенаси, ўсиб келаётган авлодни гигиеник тар-биялаш, рационал ишлаш ва дам олиш, фаол жисмоний тарбия ва спорт б-н шуғулланиш киради.

Жамоат П.сига жамоат ташкилотлари томонидан фуқароларни жисмоний ва маънавий ривожлантиришни таъминловчи, халқ соғлиғига ёмон таъсир қилувчи омилларни камайтиришга кара-тилган сиёсий, ижтимоий, иқтисодий, қонуний, тарбиявий, санитар-техник, санитаргигиеник, эпидемиологик ва тиббий чора-тадбирлар киради.

Тиббий П. бирламчи ва иккиламчи бўлади. Бирламчи тиббий П. касалликларнинг келиб чиқиш сабаблари ва ривожланишига қарши қаратилган ижтимоий, тиббий, гигиеник ва тарбиявий чоралар; ташқи мухитнинг номақбул таъсирига организмнинг чидамлилигини ошириш; организмнинг соглом ҳолатини саклаб қолиш, унга па-тологик таъсир курсатувчи омилларнинг олдини олиш; диспансеризация ўтказиш ва юқумли касалликларга қарши эмлашдан иборат. Иккиламчи тиббий П. касалликларни эрта аниклаш, патологик жараённинг ривожланиши, унинг асоратлари ва рецидивларининг олдини олишга каратилган чора-тадбирлар.

Ўзбекистон мустақилликка эришгандан сўнг инсонларнинг соғлом турмуш тарзини яхшилашга, атроф-муҳитни ҳимоя қилиш, оналик ва болаликни муҳофаза қилиш, спортнинг оммала-шуви ва профилактик тиббиётни ривожлантиришга каратилган қонунлар, дастурлар қабул қилинди.

Оналик ва болаликни муҳофаза қилиш тадбирлари она ва болалар касалликлари ва ўлимининг кескин камайишига, чилла даври касалликларининг олдини олишга, соглом авлод яратилишига ёрдам бермоқда. Ҳоз. олдинги поликлиникалар ва шифохоналар ўрнига оилавий поликлиника ва «Оналар ва болалар» марказлари ташкил этилди. Тиббиёт ин-тларида оилавий шифокорлар тайёрлаш дастурига ўтилди. Туғруқхоналар ўрнини перинатал марказлар эгаллади.

21-а. бошида Ўзбекистонда Республика «Саломатлик» ин-ти, вилоятларда унинг филиаллари очидди.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.