Programmalaş

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 393–394-b. — ziyouz.com

Programmalaş PROGRAMMALAŞ, dasturlaş -1) elektron maşinalarda masalalarni yeçiş hamda ularda har xil akdiy mehnat turlarini bajariş na-zariyasi va usullarini işlab çi-qiş b-n şuğullanadigan fan; algo-ritmlar nazariyasining amaliy bölimi; insonning maşina b-n aloqa qiliş vositasi. Asosiy vazifalaridan biri elektron maşinalar uçun programma (dastur) tuziş usullari, ularni tekşiriş va takomillaştirişdan iborat. Yeçilişi lozim bölgan masala algoritmi P.da «maşina tili»ga ötkaziladi.

P. ikki asosiy kiyem: bevosita P. va avtomatik P.ga bölinadi. Bevosita P.da programmaning umumiy sxemasini işlab çiqişdan kodlaş va maşi-naga kiritişgaça bölgan barça işni programmaçi bajaradi. Avtomatik P.da esa programmaçi fakat programma sxemasini tuzib, uni qisqartirilgan simvolik kurinişda yozadi, profamma tuziş va uni kodlaş kabi texnikaviy işlarni esa maşinaning özi maxsus P. programmasi yordamida bajaradi.

P. jarayoni, odatda, quyidagi bos-qiçlarga bölinadi: masalaning qöyilişi; masalaning algoritmik tavsi-fini tuziş; masalani yuqori darajadagi programma tilida P.; masalani taxminiymaşina tilida P.; masalani maşina tilida P.

P. tili programmalar tuzişning asosiy vositasidir. Bu tillar konkret maşina komandalari sistemasiga boglits bölmasligi va iboralar struktu-rasi jihatidan umumiy xususiyatga ega bölişi b-n boşqa tabiiy tillarga öxşab ketadi. Iboralar ikki turga — operatorlar hamda tavsiflarga bölinadi, ularning bir-biri b-n boğliqligi qavslar b-n, alohidaligi nukali vergul b-n ajratiladi. Operator tilning amal birligi bölib, öz navbatida, özgaruvçan kattalikka qiymat beruvçi operatorlar, şartga muvofiq tegişli hisoblaş tarmoğini tanlovçi (şartli) operator va takroriy hisobni amalga oşiruvçi sikl ope-ratorlariga bölinadi. Tavsifda özga-ruvçan kattalik va b. belgilar xususiyatlari yoziladi. Biror xususiy masalani yeçiş uçun tuzilgan programmani simvolik ravişda funksional belgilaş mumkin. Bunday belgilaş va tavsif birgalikda kiçik programma deb yuritiladi. Yangi programmalar tuzişda kiçik programmalardan tayyor holda foydalaniş mumkin.

Juda köp P. tillari (algol-60, q. Algol), muhandislik va ilmiy masalalarni yeçiş uçun fortran, iqtisodiy hisoblaşlar uçun kobol, matematik modellar uçun si mula, tako-millaşgan algol-68, PL/I yaratildi. Ularning har biri uçun şu tillarda ifodalangan masalalarga qarab maşina programmasini avtomatik tarzda qaytatuzuvçi translyatorlar mavjud. Taxminiy maşina tili ikkilik sistemadan köra yanada qulayroq simvollarda ifodalangan maşina komandalari terminlaridagi programmalar bölib, bunda köpinça, yuqori darajadagi til sifatida blok sxemalardan foydalaniladi.

P.ning programma tuzilgandan keyingi yana bir asosiy bosqiçi «tekşiriş» (otladka) bölib, bunda yöl qöyilgan xatolar topiladi va tuzatiladi. Programmalar kodlanadi va maşinaga maxsus qurilma yordamida kiritiladi. Amaliyotda P.ning yangi va tezkor usullari bor (2004); 2) matematik P. — amaliy matematikaning bir bölimi; umumiy ma'noda — biron-bir funksiya fo(x) ning ekstremumini (q. Ekstremum) topiş masalasi tuşu-niladi.

Q.: Ekstremum

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПРОГРАММАЛАШ, дастурлаш -1) электрон машиналарда масалаларни ечиш ҳамда уларда ҳар хил акдий меҳнат турларини бажариш на-зарияси ва усулларини ишлаб чи-қиш б-н шуғулланадиган фан; алго-ритмлар назариясининг амалий бўлими; инсоннинг машина б-н алоқа қилиш воситаси. Асосий вазифаларидан бири электрон машиналар учун программа (дастур) тузиш усуллари, уларни текшириш ва такомиллаштиришдан иборат. Ечилиши лозим бўлган масала алгоритмы П.да «машина тили»га ўтказилади.

П. икки асосий кием: бевосита П. ва автоматик П.га бўлинади. Бевосита П.да программанинг умумий схемасини ишлаб чиқишдан кодлаш ва маши-нага киритишгача бўлган барча ишни программачи бажаради. Автоматик П.да эса программачи факат программа схемасини тузиб, уни қисқартирилган символик куринищда ёзади, профамма тузиш ва уни кодлаш каби техникавий ишларни эса машинанинг ўзи махсус П. программаси ёрдамида бажаради.

П. жараёни, одатда, қуйидаги бос-қичларга бўлинади: масаланинг қўйилиши; масаланинг алгоритмик тавси-фини тузиш; масалани юқори даражадаги программа тилида П.; масалани тахминиймашина тилида П.; масалани машина тилида П.

П. тили программалар тузишнинг асосий воситасидир. Бу тиллар конкрет машина командалари системасига боглиц бўлмаслиги ва иборалар структу-раси жиҳатидан умумий хусусиятга эга бўлиши б-н бошқа табиий тилларга ўхшаб кетади. Иборалар икки турга — операторлар ҳамда тавсифларга бўлинади, уларнинг бир-бири б-н боғлиқлиги қавслар б-н, алоҳидалиги нукали вергул б-н ажратилади. Оператор тилнинг амал бирлиги бўлиб, ўз навбатида, ўзгарувчан катталикка қиймат берувчи операторлар, шартга мувофиқ тегишли ҳисоблаш тармоғини танловчи (шартли) оператор ва такрорий ҳисобни амалга оширувчи цикл опе-раторларига бўлинади. Тавсифда ўзга-рувчан катталик ва б. белгилар хусусиятлари ёзилади. Бирор хусусий масалани ечиш учун тузилган программани символик равишда функционал белгилаш мумкин. Бундай белгилаш ва тавсиф биргаликда кичик программа деб юритилади. Янги программалар тузишда кичик программалардан тайёр ҳолда фойдаланиш мумкин.

Жуда кўп П. тиллари (алгол-60, қ. Алгол), муҳандислик ва илмий масалаларни ечиш учун фортран, иқтисодий ҳисоблашлар учун кобол, математик моделлар учун си мула, тако-миллашган алгол-68, ПЛ/I яратилди. Уларнинг ҳар бири учун шу тилларда ифодаланган масалаларга қараб машина программасини автоматик тарзда қайтатузувчи трансляторлар мавжуд. Тахминий машина тили иккилик системадан кўра янада қулайроқ символларда ифодаланган машина командалари терминларидаги программалар бўлиб, бунда кўпинча, юқори даражадаги тил сифатида блок схемалардан фойдаланилади.

П.нинг программа тузилгандан кейинги яна бир асосий босқичи «текшириш» (отладка) бўлиб, бунда йўл қўйилган хатолар топилади ва тузатилади. Программалар кодланади ва машинага махсус қурилма ёрдамида киритилади. Амалиётда П.нинг янги ва тезкор усуллари бор (2004); 2) математик П. — амалий математиканинг бир бўлими; умумий маънода — бирон-бир функция fo(x) нинг экстремумини (қ. Экстремум) топиш масаласи тушу-нилади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.