Progress

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 394–395-b. — ziyouz.com

Progress (lot. progressus — oldinga harakatlaniş) — rivojlanişning quyidan yuqoriga boradigan yönalişi. «P.» tuşunçasi butun bir sistemaga, uning ayrim elementlari yoki para-metrlariga nisbatan ham qöllanadi. P. regresennng aksi. «P.» tuşunçasi dastlab, asosan, jamiyat tarixiga nisbatan qöllanilgan. Qad. dunyoda köpçilik olimlar jamiyat tarixini vokealarning şunçaki oddiy takrorlanişi, davra böylab (Platon, Aristotel), xatto «oltin davr»dan quyiga qarab (Seneka, Gesiod) harakatdan iborat, deb bilganlar. Uyğoniş davrida ij-timoiy munosabatlar va fanning nisbatan tez rivojlanişi b-n P.ning ilm sohasida mavjudligi haqida fiqolar paydo böla boşladi (F. Bekon, R. Dekart). Keyinçalik P. tuşunçasi ij-timoiy munosabatlarga nisbatan ham tatbiq etila boşlandi (A. Tyurgo, J.A. Kondorse va b.). Lekin bu davrda P. juda sekin röy beradigan organik evolyutsiya tarzida tasavvur qilingan. Gegel asarlarida P. tuşunçasi idealistik pozi-siyadan turib, çuqur yoritib berilgan. Tirik tabiatga nisbatan P. tuşunçasi 18—19 a.larda keng qöllana boşlandi.

P.ning mohiyatini tuşunib olişda, ayniksa, J. B. Lamarknnng tirik orga-nizmlar tuzilişining asta-sekin mu-rakkablaşib borişi hamda Ç.Darvinning evolyutsion ta'limoti katta ahamiyatga ega böldi.

P. nisbiy xususiyatga ega. Bu tuşunçani anorganik tabiatda sodir bölib turadigan siklik hodisalarga va koinotga nisbatan tatbiq etib bölmaydi. Çunki koinot uçun abadiy dialektik özgariş xos bölib, materiya töxtovsiz bir holatdan ikkinçisiga ötib turadi. P. koinotning ayrim qismlarida mavjud bölgan konkret şaroit b-n boğliq. Mac, hayotning paydo bölişi uçun muayyan fizik va kimyoviy şaro-itlar mavjud bölişi kerak. P. rivojlaniş sur'atining tezlaşuvidan iborat. Butun bir sistemaning progressiv rivojlanişi uning ayrim elementlari, aloqalari va funksiyalarini ham öz içiga oladi. P. anorganik va organik tabiat hamda kişilik jamiyati uçun ham xos. Anorganik tabiatda P. anorganik obyektlar tuzilişining murakkablaşib borişi natijasida hayotning paydo bölişidan iborat.

Organik tabiatda. P. organizmlar va ular sistemalarining evolyu-siyasi, ya'ni asta-sekin takomillaşuvidan iborat. Ç. Darvin asarlarida P. organizmlarning taşqi muhit şaro-itiga tobora moslaşib borişi va yaşaş uçun kuraşda ğolib çiqişi şaklida talqin qilinadi. Darvin fikriça, P. birinçidan, organizmlar tuzilişining murakkablaşib borişi; ikkinçidan, uning ayrim organlarining sod-dalaşuvi orkali boradi. Keyinçalik P. tuşunçasining mazmuniga birmunça anikdik kiritilib, bu jarayon biologik va morfo-fiziologik P.ga ajratila boşlandi. Biologik P. — muayyan guruh (tur, uruğ)ning yaşaş şaroitiga moslaşişi tufayli individlarning son jihatdan ortişi, arealining kenga-yişi va yangi guruxdar hosil qilişi-dir. Morfo-fiziologik P. — moslaşuv tufayli hosil qilingan yangi belgi va xususiyatlarning köpayib, özaro garmonik qöşilişidan iborat.

Ijtimoiy P. — jamiyatning quyi darajasi va şakllaridan yuqori darajasi va şakllariga qarab uzluk-siz rivojlanişi, taraqqiyot. Işlab çiqaruvçi kuçlarning rivojlanişi zaminida röy beradigan ijtimoiy P. öz şakli va sur'ati jihatidan turliça bölgan ziddiyatli jarayonlardan iborat.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПРОГРЕСС (лот. progressus — олдинга ҳаракатланиш) — ривожланишнинг қуйидан юқорига борадиган йўналиши. «П.» тушунчаси бутун бир системага, унинг айрим элементлари ёки пара-метрларига нисбатан ҳам қўлланади. П. регресенннг акси. «П.» тушунчаси дастлаб, асосан, жамият тарихига нисбатан қўлланилган. Қад. дунёда кўпчилик олимлар жамият тарихини вокеаларнинг шунчаки оддий такрорланиши, давра бўйлаб (Платон, Аристотель), хатто «олтин давр»дан қуйига қараб (Сенека, Гесиод) ҳаракатдан иборат, деб билганлар. Уйғониш даврида иж-тимоий муносабатлар ва фаннинг нисбатан тез ривожланиши б-н П.нинг илм соҳасида мавжудлиги ҳақида фиқолар пайдо бўла бошлади (Ф. Бэкон, Р. Декарт). Кейинчалик П. тушунчаси иж-тимоий муносабатларга нисбатан ҳам татбиқ этила бошланди (А. Тюрго, Ж.А. Кондорсе ва б.). Лекин бу даврда П. жуда секин рўй берадиган органик эволюция тарзида тасаввур қилинган. Гегель асарларида П. тушунчаси идеалистик пози-циядан туриб, чуқур ёритиб берилган. Тирик табиатга нисбатан П. тушунчаси 18—19 а.ларда кенг қўллана бошланди.

П.нинг моҳиятини тушуниб олишда, айникса, Ж. Б. Ламаркнннг тирик орга-низмлар тузилишининг аста-секин му-раккаблашиб бориши ҳамда Ч.Дарвиннинг эволюцион таълимоти катта аҳамиятга эга бўлди.

П. нисбий хусусиятга эга. Бу тушунчани анорганик табиатда содир бўлиб турадиган циклик ҳодисаларга ва коинотга нисбатан татбиқ этиб бўлмайди. Чунки коинот учун абадий диалектик ўзгариш хос бўлиб, материя тўхтовсиз бир ҳолатдан иккинчисига ўтиб туради. П. коинотнинг айрим қисмларида мавжуд бўлган конкрет шароит б-н боғлиқ. Mac, ҳаётнинг пайдо бўлиши учун муайян физик ва кимёвий шаро-итлар мавжуд бўлиши керак. П. ривожланиш суръатининг тезлашувидан иборат. Бутун бир системанинг прогрессив ривожланиши унинг айрим элементлари, алоқалари ва функцияларини ҳам ўз ичига олади. П. анорганик ва органик табиат ҳамда кишилик жамияти учун ҳам хос. Анорганик табиатда П. анорганик объектлар тузилишининг мураккаблашиб бориши натижасида ҳаётнинг пайдо бўлишидан иборат.

Органик табиатда. П. организмлар ва улар системаларининг эволю-цияси, яъни аста-секин такомиллашувидан иборат. Ч. Дарвин асарларида П. организмларнинг ташқи муҳит шаро-итига тобора мослашиб бориши ва яшаш учун курашда ғолиб чиқиши шаклида талқин қилинади. Дарвин фикрича, П. биринчидан, организмлар тузилишининг мураккаблашиб бориши; иккинчидан, унинг айрим органларининг сод-далашуви оркали боради. Кейинчалик П. тушунчасининг мазмунига бирмунча аникдик киритилиб, бу жараён биологик ва морфо-физиологик П.га ажратила бошланди. Биологик П. — муайян гуруҳ (тур, уруғ)нинг яшаш шароитига мослашиши туфайли индивидларнинг сон жиҳатдан ортиши, ареалининг кенга-йиши ва янги гурухдар ҳосил қилиши-дир. Морфо-физиологик П. — мослашув туфайли ҳосил қилинган янги белги ва хусусиятларнинг кўпайиб, ўзаро гармоник қўшилишидан иборат.

Ижтимоий П. — жамиятнинг қуйи даражаси ва шаклларидан юқори даражаси ва шаклларига қараб узлук-сиз ривожланиши, тараққиёт. Ишлаб чиқарувчи кучларнинг ривожланиши заминида рўй берадиган ижтимоий П. ўз шакли ва суръати жиҳатидан турлича бўлган зиддиятли жараёнлардан иборат.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.