Proteksionizm
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 408–409-b. — ziyouz.com
Proteksionizm (lot. protectio -panalaş, xrmiylik) — davlatning içki bozorni çet el raqobatidan himoya qiliş va tovar işlab çikaruvçilarning taşqi bozorga çiqişini rağbatlantirişga qaratilgan iqtisodiy siyosati. Yevropada kapitalning da-stlabki jamğarilişi davri (16— 18-a.lar)da paydo böldi va yuzaga kelayotgan sanoatni rivojlantirişga yordam körsatdi. Öşa davrda P. import sanoat mahsulotlari uçun yuqori boj va öz sanoat mahsulotlari uçun eksport mukofotlari belgilaşda yaqqol köri-nadi. Ayni paytda tanqis xom aşyo im-porti uçun bojlar bekor qilingan holda, şunday muhim xom aşyo va mah-sulotlar uçun eksport bojlari joriy qilingan. Dastlabki bosqiçda P. mamlakatlarni industriyalaştirişga xizmat qilgan va ijobiy rol öynagan. 1va 2- jahon uruşi yillarida va, ay-niqsa, 1929—33 y.lardagi jahon iqtisodiy tangligi davrida P. siyosati kuçaydi. Uruşdan keyingi yillarda iqtisodiyotning baynalminallaşuvi şaroitlarida rivojlangan mamlakatlarda öta P. dan voz keçiş va taşqi savdoni erkinlaştirişga ötiş yuz berdi, lekin jahon iqtisodiyotida P. hamon davlat tomonidan tartibga solişning ta'sirçan quroli bölib qolmoqda. Jahonda iqtisodiy integratsiyaning borişi jamoaviy P.ni paydo etdi (Yevropa Ittifoqi, OPEK va b.). Rivojlangan mamlakatlarda öz fer-merlarini köllab-quvvatlaş va içki oziq-ovqat bozorini himoya qilişga qaratilgan agrar P. keng qöllaniladi. Jahon savdo taşkiloti P. tadbirlarini bir qadar çeklaşga qaratilgan siyosat olib boradi. Bu taşkilotga a'zo mamlakatlar bojxona boji mikdorini import qilinadigan tovarlar qiymatining 10% dan oşirmaslik tarti-biga rioya qilişlari kerak. Jahon xöjaligida globallaşuv jarayonlari milliy bozorlarning jahon bozoriga integratsiyalaşuviga olib kelmoqda. Milliy bozorlarning erkinlaştirilişi milliy iqtisodiyotning yuksalişini ta'minlaydi va P. siyosatining ahamiyatini pasaytiradi. Özbeki-stonda ham taşqi savdoni davlat tomonidan tartibga solişda P. siyosati qöllaniladi. Bu siyosat asosida import örnini bosuvçi va eksportbop mahsulotlar işlab çiqarişni rağbatlantiriş, eksport tölovlarini kamaytiriş, içki bozorni sifatli tovar b-n ta'minlaş, taşqi savdoni mamlakat iqtisodiyoti manfaatlariga töla böysundiriş strategiyasi turadi.
Qodirjon Yusupov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПРОТЕКЦИОНИЗМ (лот. protectio -паналаш, хрмийлик) — давлатнинг ички бозорни чет эл рақобатидан ҳимоя қилиш ва товар ишлаб чикарувчиларнинг ташқи бозорга чиқишини рағбатлантиришга қаратилган иқтисодий сиёсати. Европада капиталнинг да-стлабки жамғарилиши даври (16— 18-а.лар)да пайдо бўлди ва юзага келаётган саноатни ривожлантиришга ёрдам кўрсатди. Ўша даврда П. импорт саноат маҳсулотлари учун юқори бож ва ўз саноат маҳсулотлари учун экспорт мукофотлари белгилашда яққол кўри-нади. Айни пайтда танқис хом ашё им-порти учун божлар бекор қилинган ҳолда, шундай муҳим хом ашё ва маҳ-сулотлар учун экспорт божлари жорий қилинган. Дастлабки босқичда П. мамлакатларни индустриялаштиришга хизмат қилган ва ижобий роль ўйнаган. 1ва 2- жаҳон уруши йилларида ва, ай-ниқса, 1929—33 й.лардаги жаҳон иқтисодий танглиги даврида П. сиёсати кучайди. Урушдан кейинги йилларда иқтисодиётнинг байналминаллашуви шароитларида ривожланган мамлакатларда ўта П. дан воз кечиш ва ташқи савдони эркинлаштиришга ўтиш юз берди, лекин жаҳон иқтисодиётида П. ҳамон давлат томонидан тартибга солишнинг таъсирчан қуроли бўлиб қолмоқда. Жаҳонда иқтисодий интеграциянинг бориши жамоавий П.ни пайдо этди (Европа Иттифоқи, ОПЕК ва б.). Ривожланган мамлакатларда ўз фер-мерларини кўллаб-қувватлаш ва ички озиқ-овқат бозорини ҳимоя қилишга қаратилган аграр П. кенг қўлланилади. Жаҳон савдо ташкилоти П. тадбирларини бир қадар чеклашга қаратилган сиёсат олиб боради. Бу ташкилотга аъзо мамлакатлар божхона божи микдорини импорт қилинадиган товарлар қийматининг 10% дан оширмаслик тарти-бига риоя қилишлари керак. Жаҳон хўжалигида глобаллашув жараёнлари миллий бозорларнинг жаҳон бозорига интеграциялашувига олиб келмоқда. Миллий бозорларнинг эркинлаштирилиши миллий иқтисодиётнинг юксалишини таъминлайди ва П. сиёсатининг аҳамиятини пасайтиради. Ўзбеки-стонда ҳам ташқи савдони давлат томонидан тартибга солишда П. сиёсати қўлланилади. Бу сиёсат асосида импорт ўрнини босувчи ва экспортбоп маҳсулотлар ишлаб чиқаришни рағбатлантириш, экспорт тўловларини камайтириш, ички бозорни сифатли товар б-н таъминлаш, ташқи савдони мамлакат иқтисодиёти манфаатларига тўла бўйсундириш стратегияси туради.
Қодиржон Юсупов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.