Proton
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 410–411-b. — ziyouz.com
Proton (yun. protos — birinçi), r — musbat elektr zaryadi u=1,6021917- 10~» Kl ga ega barqaror elementar zarra. Tinç holatdagi massasi tr = 1,6726- 10~27 kg ga, spini 1/2 ga va magnit momenti sr=2,792782 syad ga (syad — yadro magneto-ni) teng. P. kuçli, elektromagnit, kuç-siz va gravitatsion özaro ta'sir ja-rayonlarida qatnaşadi va u barionlar sinfiga kiradi; Fermi —Dirak statistikasiga böysunadi. U vodorodning eng yengil izotopi — protiyning yadrosi hisoblanadi.
P. barça kimyoviy elementlar atomining yadrosi tarkibiga kiradi. Yadrodagi P.lar soni kimyoviy elementning atom raqamini, ya'ni D. I. Mendeleyev davriy sistemasitsags örnini bildiradi. Çunonçi, vodorod atomi yadrosi 1 ta P.dan taşkil topgan. P. — birlamçi kosmik nurlarning asosiy qismi. Zaryadlangan zarralar tezlatkiçlarida olingan P. dastalari yadro fizikasi va elementar zarralar fi-zikasida asosiy tajriba quroli hisoblanadi. Radioaktivatsiya tahlilida, şuningdek, radioaktiv izotoplarni olişda P.dan foydalaniladi.
Tabiatda P.ga antizarra hisoblanuvçi antiproton ham mavjud. Antiprotonning hamma zaryadlarining işorasi P. zaryadlariga teskari böladi.
P. haqidagi tasavvur 1910 y.larda barça yadrolar vodorod atomi yadrosidan tuziladi, degan gipoteza tarzida yuzaga keldi. 1919—20 y.larda E. Rezer-ford boşka elementlardan a-zarralar urib çiqargan vodorod yadrolarini tajribada kuzatdi va u 20-y.larda fanga «P.» terminini kiritdi. Elementlar tartib rakamlarining atom massalaridan kiçikligi haqidagi masala neytronning topilişi b-n 1932 y.da uzil-kesil hal qilindi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПРОТОН (юн. protos — биринчи), р — мусбат электр заряди у=1,6021917- 10~» Кл га эга барқарор элементар зарра. Тинч ҳолатдаги массаси тр = 1,6726- 10~27 кг га, спини 1/2 га ва магнит моменти цр=2,792782 цяд га (цяд — ядро магнето-ни) тенг. П. кучли, электромагнит, куч-сиз ва гравитацион ўзаро таъсир жа-раёнларида қатнашади ва у барионлар синфига киради; Ферми —Дирак статистикасига бўйсунади. У водороднинг энг енгил изотопи — протийнинг ядроси ҳисобланади.
П. барча кимёвий элементлар атомининг ядроси таркибига киради. Ядродаги П.лар сони кимёвий элементнинг атом рақамини, яъни Д. И. Менделеев даврий системасицагц ўрнини билдиради. Чунончи, водород атоми ядроси 1 та П.дан ташкил топган. П. — бирламчи космик нурларнинг асосий қисми. Зарядланган зарралар тезлаткичларида олинган П. дасталари ядро физикаси ва элементар зарралар фи-зикасида асосий тажриба қуроли ҳисобланади. Радиоактивация таҳлилида, шунингдек, радиоактив изотопларни олишда П.дан фойдаланилади.
Табиатда П.га антизарра ҳисобланувчи антипротон ҳам мавжуд. Антипротоннинг ҳамма зарядларининг ишораси П. зарядларига тескари бўлади.
П. ҳақидаги тасаввур 1910 й.ларда барча ядролар водород атоми ядросидан тузилади, деган гипотеза тарзида юзага келди. 1919—20 й.ларда Э. Резер-форд бошка элементлардан а-зарралар уриб чиқарган водород ядроларини тажрибада кузатди ва у 20-й.ларда фанга «П.» терминини киритди. Элементлар тартиб ракамларининг атом массаларидан кичиклиги ҳақидаги масала нейтроннинг топилиши б-н 1932 й.да узил-кесил ҳал қилинди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.