Protorenessans
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 411–412-b. — ziyouz.com
Protorenessans (yun. protos - bi-rinçi, frans. Renaissance — uyğoniş) — Uyğoniş davri san'atiga zamin yaratgan Italiya madaniyatining ilk bosqiçi (13—14-a. boşlari). «P.» atamasi şveysariyalik tarixçi Ya. Burkxard tomonidan ilk bor qöllanilgan. P. erkin şaharlarning jadal rivojlanib kengayişi, işlab çikaruvçi kuçlar va savdosotiqning ösişi b-n boğliq. Sanoat va madaniyat gurkirab taraqqiy eta boşladi, dunyoviy fanlarga qiziqiş va antik merosga e'ti-bor ortdi. Bu özgarişlar Florensiya, Piza, Siyena, Genuya, Milanda, ayniqsa, Venetsiyada juda sezilarli böldi. Yangi davr san'atining ilk belgilari adabiyot (Dante, Petrarka, Bokaçço), me'morlik (Arnolfo di Kambio va b.), xaykaltaroşlik (N. Pizano va b.), rassomlik (P. Kavallini, Jotto) san'a-tida namoyon böla boşladi. Jumladan, Kavallini gotika şakllariga xotir-jamlik va muvozanat kiritsa, Jotto di-niy mavzularni hayotiy aks ettira boşladi, fazoviy kenglikni özlaştirib tasvirlanuvçilarning salobatli va uluğvor qiyofalarini yaratdi, insoniy munosabatlar — xudbinlik va olijanoblikni işonarli aks ettirdi (Jottoning Paduyadagi del Arena kapellasiga işlagan devoriy rasmi, 1303—1305).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПРОТОРЕНЕССАНС (юн. protos - би-ринчи, франц. Renaissance — уйғониш) — Уйғониш даври санъатига замин яратган Италия маданиятининг илк босқичи (13—14-а. бошлари). «П.» атамаси швейцариялик тарихчи Я. Буркхард томонидан илк бор қўлланилган. П. эркин шаҳарларнинг жадал ривожланиб кенгайиши, ишлаб чикарувчи кучлар ва савдосотиқнинг ўсиши б-н боғлиқ. Саноат ва маданият гуркираб тараққий эта бошлади, дунёвий фанларга қизиқиш ва антик меросга эъти-бор ортди. Бу ўзгаришлар Флоренция, Пиза, Сиена, Генуя, Миланда, айниқса, Венецияда жуда сезиларли бўлди. Янги давр санъатининг илк белгилари адабиёт (Данте, Петрарка, Бокаччо), меъморлик (Арнольфо ди Камбио ва б.), хайкалтарошлик (Н. Пизано ва б.), рассомлик (П. Каваллини, Жотто) санъа-тида намоён бўла бошлади. Жумладан, Каваллини готика шаклларига хотир-жамлик ва мувозанат киритса, Жотто ди-ний мавзуларни ҳаётий акс эттира бошлади, фазовий кенгликни ўзлаштириб тасвирланувчиларнинг салобатли ва улуғвор қиёфаларини яратди, инсоний муносабатлар — худбинлик ва олижанобликни ишонарли акс эттирди (Жоттонинг Падуядаги дель Арена капелласига ишлаган деворий расми, 1303—1305).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.