Prototip
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 412-b. — ziyouz.com
Prototip (proto ... va tip) — badiiy obraz (tip)ga asos bölgan real şaxs. Avtobiografik va memuar asarlarda, lirika va hujjatli nasrda, şuningdek, portret san'ati va haykal-taroşlikda boşqa janrlardagiga nis-batan kengroq foydalaniladi. Oşkora şartlilikka asoslangan fantastika, romantizm va b. uslublarga Karaganda realizmda P. san'atkorga voqelikni ba-diiy özlaştiriş uçun hayotiy material bölib xizmat qiladi. Badiiy asar qahramoni bir yoki bir neça P.li bölişi mumkin. P. b-n badiiy obraz orasidagi farq har xil. Bu, asar janri va yönalişi, muallifning indi-vidualligi b-n boğliq. Romantik asarlarda muallif köproq badiiy töqimagaerk berib, P. xayotiga oid faktlarni yo keskin kamaytiradi yoki jiddiy özgartiratsi (Abdulla Qodiriy «Ötgan kunlar» va b.). Hujjatli nasrda esa, aksinça, obraz P.ga eng yuqori darajada yaqinlaştirilib, muallif real (hayotiy) şaxsga oid asoslardan köp uzoklaşmaydi, ayrim hollarda, hatto joy va qahramon nomlarini ham aslidagiday saklaydi (B. Polevoyning «Çin inson qissasi», N. Safarovning «Uzoqni közlagan qiz» asari va b.). Bunday hollarda P. haqida gapirişning özi şartlidir. Ammo har ikki holatda ham badiiy obraz P.ga nisbatan ança keng va serma'no böladi. Çunki muallif P. hayoti va xarakteriga oid fakt va xususiyatlarni hayotdagi boşqa şunday kişi (yoki P.)lar xarakteri va turmuşidagi faktlar b-n, şuningdek, öz qaraşlari va ideallari b-n ham boyitadi. P.li obrazda ham muallif hayot hodisalarini tipiklaştiriş va umumlaştirişda badiiy töqimadan foydalanadi. Bu esa unga hayotda özi körgan-bilgan voqeahodisalardan, real şaxs (P.)lar hayoti faktlaridan samarali foydalanib, haqqoniy va tölaqonli badiiy obrazlar yaratiş imkonini beradi. Badiiy obraz P.lari tadqiqotçilarni san'atkor ijodxonasi va asarning yaratilişi tarixi b-n qiziktiradi. Bu iştadqiqotçidan öziga xos nazokat talab etadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПРОТОТИП (прото ... ва тип) — бадиий образ (тип)га асос бўлган реал шахс. Автобиографик ва мемуар асарларда, лирика ва ҳужжатли насрда, шунингдек, портрет санъати ва ҳайкал-тарошликда бошқа жанрлардагига нис-батан кенгроқ фойдаланилади. Ошкора шартлиликка асосланган фантастика, романтизм ва б. услубларга Караганда реализмда П. санъаткорга воқеликни ба-диий ўзлаштириш учун ҳаётий материал бўлиб хизмат қилади. Бадиий асар қаҳрамони бир ёки бир неча П.ли бўлиши мумкин. П. б-н бадиий образ орасидаги фарқ ҳар хил. Бу, асар жанри ва йўналиши, муаллифнинг инди-видуаллиги б-н боғлиқ. Романтик асарларда муаллиф кўпроқ бадиий тўқимагаэрк бериб, П. хаётига оид фактларни ё кескин камайтиради ёки жиддий ўзгартираци (Абдулла Қодирий «Ўтган кунлар» ва б.). Ҳужжатли насрда эса, аксинча, образ П.га энг юқори даражада яқинлаштирилиб, муаллиф реал (ҳаётий) шахсга оид асослардан кўп узоклашмайди, айрим ҳолларда, ҳатто жой ва қаҳрамон номларини ҳам аслидагидай саклайди (Б. Полевойнинг «Чин инсон қиссаси», Н. Сафаровнинг «Узоқни кўзлаган қиз» асари ва б.). Бундай ҳолларда П. ҳақида гапиришнинг ўзи шартлидир. Аммо ҳар икки ҳолатда ҳам бадиий образ П.га нисбатан анча кенг ва сермаъно бўлади. Чунки муаллиф П. ҳаёти ва характерига оид факт ва хусусиятларни ҳаётдаги бошқа шундай киши (ёки П.)лар характери ва турмушидаги фактлар б-н, шунингдек, ўз қарашлари ва идеаллари б-н ҳам бойитади. П.ли образда ҳам муаллиф ҳаёт ҳодисаларини типиклаштириш ва умумлаштиришда бадиий тўқимадан фойдаланади. Бу эса унга ҳаётда ўзи кўрган-билган воқеаҳодисалардан, реал шахс (П.)лар ҳаёти фактларидан самарали фойдаланиб, ҳаққоний ва тўлақонли бадиий образлар яратиш имконини беради. Бадиий образ П.лари тадқиқотчиларни санъаткор ижодхонаси ва асарнинг яратилиши тарихи б-н қизиктиради. Бу иштадқиқотчидан ўзига хос назокат талаб этади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.