Protoyulduz
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 412–413-b. — ziyouz.com
Protoyulduz — yulduzlar evolyu-siyasining eng boşlanğiç gravitatsion kollapelanuvçi bosqiçi; markazida hali termoyadro reaksiyalari boşlanmagan davrdagi fizik holat. Oddiy holda magnit maydoni juda kiçik va öz öqi atrofida deyarli aylanmaydigan P.ning sferik kollapsi har tomonlama töla örganilgan. Gaz va çang aralaşmasidan iborat P. kollapsining boşi (markaz) da tezda özak vujudga keladi. Bunda P.ning qaysi qismi ziç bölsa, öşa yerda kollaps tezlaşib, natijada P. ziç özak va nisbatan keng qobiqqa ajraladi. P. qobiğining özakka tuşib borişi davom etib, markazda t-ra va bosim ortadi. Natijada P. in-fraqizil nurlaniş manbaiga aylanadi. P. özagida t-ra taxm. mln. gradusga yetganida deyteriy, litiy va bor ele-mentlari yona boşlab, unda birinçi yadro reaksiyalari sodir böladi. Bu ele-mentlar miqdori kamligi sababli P.ning gravitatsion siqilişi davom etaveradi. P. markazida t-ra ~107 gradusga yetişi b-n vodorod yona boşlay-di va u yulduzga aylanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПРОТОЮЛДУЗ — юлдузлар эволю-циясининг энг бошланғич гравитацион коллапеланувчи босқичи; марказида ҳали термоядро реакциялари бошланмаган даврдаги физик ҳолат. Оддий ҳолда магнит майдони жуда кичик ва ўз ўқи атрофида деярли айланмайдиган П.нинг сферик коллапси ҳар томонлама тўла ўрганилган. Газ ва чанг аралашмасидан иборат П. коллапсининг боши (марказ) да тезда ўзак вужудга келади. Бунда П.нинг қайси қисми зич бўлса, ўша ерда коллапс тезлашиб, натижада П. зич ўзак ва нисбатан кенг қобиққа ажралади. П. қобиғининг ўзакка тушиб бориши давом этиб, марказда т-ра ва босим ортади. Натижада П. ин-фрақизил нурланиш манбаига айланади. П. ўзагида т-ра тахм. млн. градусга етганида дейтерий, литий ва бор эле-ментлари ёна бошлаб, унда биринчи ядро реакциялари содир бўлади. Бу эле-ментлар миқдори камлиги сабабли П.нинг гравитацион сиқилиши давом этаверади. П. марказида т-ра ~107 градусга етиши б-н водород ёна бошлай-ди ва у юлдузга айланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.