Protuberans
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 413-b. — ziyouz.com
Protuberans (lot protubero -börtmoq) — Quyoş gardişi yaqinida osmon sahnida kuzatiladigan çöğlangan gaz buluti. Quyoş gardişiga proyek-siyalanganda P. qora tolalar tarzida körinadi. Tola gardiş çetida bölganda, uning bir qismi osmon sahnida yoruğ P.ga aylanadi. Quyoş töla tutilgan paytlarda P.ni oddiy köz b-n köriş mumkin. P.dagi modda ziçligi taxm. 1sm3 da 1010 atom, kinetik t-rasi 8000—15000°, mutlaq turbulent tezligi 4 — 10 km/s, magnit maydoni kuçlanganligi 100—200 gauss. P.ning fizik xususiyati Quyoş xromosferasiga öxşaş. P.lar taşqi körinişi va hara-kat tasnifiga köra, sokin, eruptiv, faol turlarga bölinadi. P.ning örtaça uz. 200 ming km, bal. 50 ming km, qalinligi 5 ming km gaça, içki qatlamlarining tezligi ~ 10 km/s; 1 — 2 kundan bir neça oygaça mavjud böladigan P.lar sokin P.lardir. Eruptiv P.lar esa sokin P.lardan birdaniga paydo bölib, içki qatlamlarining Quyoş sirtidan taşqariga çiqiş tezligi bir neça km/s ga tenglaşadi. Natijada eruptiv P.larning rivojlanişi bir neça minutdan bir neça soatgaça davom etadi. P.larning xossalari hali töliqaniklanmagan. Lekin P.larning ziçligi Quyoş toji ziçligidan taxm. 100 marta köp, t-rasi esa 20 marta kam. T-raning bunday farqi Quyoş tojidan P. ga proton va ionlarning intensiv ötişiga sabab böladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПРОТУБЕРАНЦ (лот protubero -бўртмоқ) — Қуёш гардиши яқинида осмон саҳнида кузатиладиган чўғланган газ булути. Қуёш гардишига проек-цияланганда П. қора толалар тарзида кўринади. Тола гардиш четида бўлганда, унинг бир қисми осмон саҳнида ёруғ П.га айланади. Қуёш тўла тутилган пайтларда П.ни оддий кўз б-н кўриш мумкин. П.даги модда зичлиги тахм. 1см3 да 1010 атом, кинетик т-раси 8000—15000°, мутлақ турбулент тезлиги 4 — 10 км/с, магнит майдони кучланганлиги 100—200 гаусс. П.нинг физик хусусияти Қуёш хромосферасига ўхшаш. П.лар ташқи кўриниши ва ҳара-кат таснифига кўра, сокин, эруптив, фаол турларга бўлинади. П.нинг ўртача уз. 200 минг км, бал. 50 минг км, қалинлиги 5 минг км гача, ички қатламларининг тезлиги ~ 10 км/с; 1 — 2 кундан бир неча ойгача мавжуд бўладиган П.лар сокин П.лардир. Эруптив П.лар эса сокин П.лардан бирданига пайдо бўлиб, ички қатламларининг Қуёш сиртидан ташқарига чиқиш тезлиги бир неча км/с га тенглашади. Натижада эруптив П.ларнинг ривожланиши бир неча минутдан бир неча соатгача давом этади. П.ларнинг хоссалари ҳали тўлиқаникланмаган. Лекин П.ларнинг зичлиги Қуёш тожи зичлигидан тахм. 100 марта кўп, т-раси эса 20 марта кам. Т-ранинг бундай фарқи Қуёш тожидан П. га протон ва ионларнинг интенсив ўтишига сабаб бўлади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.