Psixiatriya

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 421–422-b. — ziyouz.com

Psixiatriya (psixo ... va yun. Iatreia — davolaş) — klinik tibbiyot sohasi. Psixik kasalliklarning kelib çikiş sabablari, belgilari va rivojlaniş mexanizmlarini örganadi, ularning oldini oliş, davolaş va bemorlarga tibbiy yordam körsatişni taşkil etiş usullarini işlab çiqadi.

Psixik kasalliklarni dastlab yunon vraçlari örgana boşlaganlar. Gippokrat psixik kasalliklar ham boşqa kasalliklar kabi taşqi muhitning organizmga salbiy ta'siri natijasida paydo bölişini birinçi bor aytgan. Abu Ali ibn Sino ham asab va ru-hiy kasalliklarni davolaş işiga köpgina yangiliklar kiritgan. U psixik kasalliklar haqidagi xurofiy tuşunçalarni (mas, bu kasalliklarni jinlar keltirib çiqaradi degan fikr-ni) rad etib, asab va ruhiy kasalliklar ham boşqa kasalliklar kabi taşki muhitning odam organizmiga salbiy ta'siridan va organizmning özida röy beradigan özgarişlardan pay-do böladi deb bilgan.

P. tibbiy fan sifatida 18-a. oxiri — 19-a. boşlarida şakllandi. Şu paytdan boşlab vraçlar psixik kasalliklarga qarşi dorilar qöllaşga, şu kasallikning tabiiy sabablarini örganişga kirişa boşladilar. Psixik kasalliklarning köpgina turi (jumladan, avvallari tuzatib bölmaydigan turi) muvaffaqiyatli davolanmoqda. Ilgarilari nogironlikka çiqarib yuboriladigan ötkir psixoz b-n kasallangan bemorlarni tuzatib yuboriş usullari işlab çiqildi. P. kasalxonalarining yönalişi özgardi. P. ilmining keng rivojlanişi P. im-koniyatlari kölamini oşirdi. Zamo-naviy P. ötkir psixoz kasalligiga uç-ragan bemorlarnigina emas, balki psixopatiya, nevrozlarni, alkogolizmnn, kayfiyat özgaruvçanligi (emotsional qözğaluvçanlik) va uyqusizlikni ham davolaydi.

P.ning tekşiriş usullari öziga xos bölib, boşqa tibbiy fanlardan birmunça farq qiladi. P. tibbiyot fanlari içida eng keyin rivojlangan fanlar qatoriga kiradi. Hoz. davrda uning mohiyati juda ham keng, çunki ruhiy bemorlardan taşqari har qanday somatik kasalliklar ham ruxiy faoliyatning ma'lum darajada buzilişi b-n ötadi va şu bois P. asoslarini har bir sohadagi vraç bilişi zarur.

P. umumiy psixopatologiya va xususiy P.ga bölinadi. Umumiy psixopatologiya ruhiy xastaliklarning umumiy alomatlari, ularning keçişi va h.k.ni örganadi. Xususiy P. esa ru-hiy xastaliklarning alohida turlarini körib çiqadi, qiyosiy diagnosti-kasi va davolaş masalalarini örganadi.

Bundan taşqari, keyingi vaqtda P. dan yangi tarmoqlar: bolalar P.si, ösmirlar P.si va sud P.si, ijtimoiy P., narkologiya ajralib çiqdi. P.da fiziologiya, psixologiya, genetika va b. fanlarning erişgan yutuqlari keng qöllaniladi.

Ruhiy bemorlarni davolaş imkoniyatlari kundankunga kengayib bormoqda. Mas, 20-a.ning 50-y.laridan boşlab ruhiy özgarişlarni davolaşda markaziy nerv sistemasida sodir böladigan jarayonlarga bevosita ta'sir etadigan psixofarmakologik vositalar qöllanmoqda.

Hoz. zamon P.si fakat klinik fan bölib qolmay, balki ijtimoiy va psixologiya masalalarini hal qilişda ham iştirok etadi.

Özbekistonda 1- va 2-ToşTI, Vraçlar malakasini oşiriş in-ti, Pediatriya tibbiyot in-ti, Andijon, Samarqand tibbiyot in-tlarida P. ka-fedralari bor. Uzbek olimlaridan X. Olimov, Ş. A. Mirtolibov T. I. Ismoilov, A. U. Şoyusupova, R. S. Tursunova, M. Xalilov va b. P.ning eng dolzarb masalalari ustida tadqiqot işlari olib bormoqdalar.

Mirqobil Xalilov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПСИХИАТРИЯ (психо ... ва юн. Iatreia — даволаш) — клиник тиббиёт соҳаси. Психик касалликларнинг келиб чикиш сабаблари, белгилари ва ривожланиш механизмларини ўрганади, уларнинг олдини олиш, даволаш ва беморларга тиббий ёрдам кўрсатишни ташкил этиш усулларини ишлаб чиқади.

Психик касалликларни дастлаб юнон врачлари ўргана бошлаганлар. Гиппократ психик касалликлар ҳам бошқа касалликлар каби ташқи муҳитнинг организмга салбий таъсири натижасида пайдо бўлишини биринчи бор айтган. Абу Али ибн Сино ҳам асаб ва ру-ҳий касалликларни даволаш ишига кўпгина янгиликлар киритган. У психик касалликлар ҳақидаги хурофий тушунчаларни (мас, бу касалликларни жинлар келтириб чиқаради деган фикр-ни) рад этиб, асаб ва руҳий касалликлар ҳам бошқа касалликлар каби ташки муҳитнинг одам организмига салбий таъсиридан ва организмнинг ўзида рўй берадиган ўзгаришлардан пай-до бўлади деб билган.

П. тиббий фан сифатида 18-а. охири — 19-а. бошларида шаклланди. Шу пайтдан бошлаб врачлар психик касалликларга қарши дорилар қўллашга, шу касалликнинг табиий сабабларини ўрганишга кириша бошладилар. Психик касалликларнинг кўпгина тури (жумладан, авваллари тузатиб бўлмайдиган тури) муваффақиятли даволанмоқда. Илгарилари ногиронликка чиқариб юбориладиган ўткир психоз б-н касалланган беморларни тузатиб юбориш усуллари ишлаб чиқилди. П. касалхоналарининг йўналиши ўзгарди. П. илмининг кенг ривожланиши П. им-кониятлари кўламини оширди. Замо-навий П. ўткир психоз касаллигига уч-раган беморларнигина эмас, балки психопатия, неврозларни, алкоголизмнн, кайфият ўзгарувчанлиги (эмоционал қўзғалувчанлик) ва уйқусизликни ҳам даволайди.

П.нинг текшириш усуллари ўзига хос бўлиб, бошқа тиббий фанлардан бирмунча фарқ қилади. П. тиббиёт фанлари ичида энг кейин ривожланган фанлар қаторига киради. Ҳоз. даврда унинг моҳияти жуда ҳам кенг, чунки руҳий беморлардан ташқари ҳар қандай соматик касалликлар ҳам рухий фаолиятнинг маълум даражада бузилиши б-н ўтади ва шу боис П. асосларини ҳар бир соҳадаги врач билиши зарур.

П. умумий психопатология ва хусусий П.га бўлинади. Умумий психопатология руҳий хасталикларнинг умумий аломатлари, уларнинг кечиши ва ҳ.к.ни ўрганади. Хусусий П. эса ру-ҳий хасталикларнинг алоҳида турларини кўриб чиқади, қиёсий диагности-каси ва даволаш масалаларини ўрганади.

Бундан ташқари, кейинги вақтда П. дан янги тармоқлар: болалар П.си, ўсмирлар П.си ва суд П.си, ижтимоий П., наркология ажралиб чиқди. П.да физиология, психология, генетика ва б. фанларнинг эришган ютуқлари кенг қўлланилади.

Руҳий беморларни даволаш имкониятлари кунданкунга кенгайиб бормоқда. Мас, 20-а.нинг 50-й.ларидан бошлаб руҳий ўзгаришларни даволашда марказий нерв системасида содир бўладиган жараёнларга бевосита таъсир этадиган психофармакологик воситалар қўлланмоқда.

Ҳоз. замон П.си факат клиник фан бўлиб қолмай, балки ижтимоий ва психология масалаларини ҳал қилишда ҳам иштирок этади.

Ўзбекистонда 1- ва 2-ТошТИ, Врачлар малакасини ошириш ин-ти, Педиатрия тиббиёт ин-ти, Андижон, Самарқанд тиббиёт ин-тларида П. ка-федралари бор. Узбек олимларидан X. Олимов, Ш. А. Миртолибов Т. И. Исмоилов, А. У. Шоюсупова, Р. С. Турсунова, М. Халилов ва б. П.нинг энг долзарб масалалари устида тадқиқот ишлари олиб бормоқдалар.

Мирқобил Халилов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.