Psixika
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 422–423-b. — ziyouz.com
Psixika (yun. psychikos — ruhiy), ruhiyat — yuksak darajada taşkil topgan materiya (miya)ning voqelikni alohida şaklda aks ettirişdan iborat xususiyati. Asosan, sezgi, tasavvur, tafakkur, irodaviy xatti-harakat va b. subyektiv obrazlarda aks etadi. P. materiyaga nisbatan ikkilamçi, xreila. Bu P.ning mavjudlik usuli (P. miya xususiyati)da va uning mazmuni (P. — obyektiv olamning subyektiv obrazi)da körinadi. P. materiya taraqqiyotining muayyan bosqiçida — tirik organizmlarda sezuvçanlikning alohida şakli yoki his qiliş qobiliyati paydo bölişi b-n vujudga kelgan. Tirik mavju-dotning morfologik-fiziologik tuzilişi murakkablaşuvi, unda nerv si-stemasining vujudga kelişi va taraq-qiy etişi, boş miya, uning katta yarim şarlarining şakllanişi va takomillaşişi jarayonida rivojlangan. P.ning öziga xos organi insonda va oliy darajada rivojlangan hayvonlarda boş miyadir. P. — subyektivlik b-n obyektivlikning birligidir. Psixik faoliyat doimo muayyan subyektga xos bölib, uning individual xususiyatlari b-n boğlangandir. Ayni vaqtda P. obyektiv olamning muayyan manzarasini yaratuvçi miya in'ikos faoliyatining real jarayoni sifatida obyektiv-dir. P. psixik jarayonlar, holatlar va insonning psixik xususiyatlarining zohiriy birligidir. P. rivojining oliy şakli — inson P.sidir. Uning paydo bölişi va rivojlanişida insonga xos bölgan atrofdagi olam b-n özaro munosabatga kirişiş usuli — mehnat hal qiluvçi rol öynagan. Inson P.si faqat biologik taraqqiyotning emas, ijtimoiy-tarixiy taraq-qiyotning ham mahsulidir. Ijtimoiy, mehnat amaliyoti oliy, faqat inson-gagina xos P. şakli — oyagni vujudga keltirdi. Inson P.sining eng muhim xususiyati — işlar, hodisalar va b.ni oldindan köra biliş va özi nima qilişini rejalaştirişdan iborat. Inson obyektiv voqelikdagi predmetlar va hodisalarni tajribaga asoslanib idrok qiladi. Insonning psixik faoliyati asosida birinçi va ikkinçi signal sistemalarining özaro ta'siri yotadi. P.ning muhim tomoni uning ref-lektorlik tabiati, ya'ni reflekslar hosil bölişi, bu jarayonning töxtov-siz va qat'iy keçişidir. Real P. faoliyat körinişida mavjud. Faoliyatda u şakllanadi, namoyon böladi va bilib olinadi. Inson P.sining şakllanişida ta'lim va tarbiya muhim rol öynaydi. Ta'lim va mehnat jarayonida har bir şaxs P.sining individual rivojlanişi yuz beradi, bu insoniyat töplagan moddiy va ma'na-viy boyliklarni özlaştirişdan ibo-ratdir. P.ni psixologiya örganadi.
Ergaş Ğoziyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПСИХИКА (юн. psychikos — руҳий), руҳият — юксак даражада ташкил топган материя (мия)нинг воқеликни алоҳида шаклда акс эттиришдан иборат хусусияти. Асосан, сезги, тасаввур, тафаккур, иродавий хатти-ҳаракат ва б. субъектив образларда акс этади. П. материяга нисбатан иккиламчи, хреила. Бу П.нинг мавжудлик усули (П. мия хусусияти)да ва унинг мазмуни (П. — объектив оламнинг субъектив образи)да кўринади. П. материя тараққиётининг муайян босқичида — тирик организмларда сезувчанликнинг алоҳида шакли ёки ҳис қилиш қобилияти пайдо бўлиши б-н вужудга келган. Тирик мавжу-дотнинг морфологик-физиологик тузилиши мураккаблашуви, унда нерв си-стемасининг вужудга келиши ва тарақ-қий этиши, бош мия, унинг катта ярим шарларининг шаклланиши ва такомиллашиши жараёнида ривожланган. П.нинг ўзига хос органи инсонда ва олий даражада ривожланган ҳайвонларда бош миядир. П. — субъективлик б-н объективликнинг бирлигидир. Психик фаолият доимо муайян субъектга хос бўлиб, унинг индивидуал хусусиятлари б-н боғлангандир. Айни вақтда П. объектив оламнинг муайян манзарасини яратувчи мия инъикос фаолиятининг реал жараёни сифатида объектив-дир. П. психик жараёнлар, ҳолатлар ва инсоннинг психик хусусиятларининг зоҳирий бирлигидир. П. ривожининг олий шакли — инсон П.сидир. Унинг пайдо бўлиши ва ривожланишида инсонга хос бўлган атрофдаги олам б-н ўзаро муносабатга киришиш усули — меҳнат ҳал қилувчи роль ўйнаган. Инсон П.си фақат биологик тараққиётнинг эмас, ижтимоий-тарихий тарақ-қиётнинг ҳам маҳсулидир. Ижтимоий, меҳнат амалиёти олий, фақат инсон-гагина хос П. шакли — оягни вужудга келтирди. Инсон П.сининг энг муҳим хусусияти — ишлар, ҳодисалар ва б.ни олдиндан кўра билиш ва ўзи нима қилишини режалаштиришдан иборат. Инсон объектив воқеликдаги предметлар ва ҳодисаларни тажрибага асосланиб идрок қилади. Инсоннинг психик фаолияти асосида биринчи ва иккинчи сигнал системаларининг ўзаро таъсири ётади. П.нинг муҳим томони унинг реф-лекторлик табиати, яъни рефлекслар ҳосил бўлиши, бу жараённинг тўхтов-сиз ва қатъий кечишидир. Реал П. фаолият кўринишида мавжуд. Фаолиятда у шаклланади, намоён бўлади ва билиб олинади. Инсон П.сининг шаклланишида таълим ва тарбия муҳим роль ўйнайди. Таълим ва меҳнат жараёнида ҳар бир шахс П.сининг индивидуал ривожланиши юз беради, бу инсоният тўплаган моддий ва маъна-вий бойликларни ўзлаштиришдан ибо-ратдир. П.ни психология ўрганади.
Эргаш Ғозиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.