Psixoanaliz

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 423–424-b. — ziyouz.com

Psixoanaliz {psixo... va analiz) — psixoterapiya metodi va 3. Freyd tomo-nidan rivojlantirilgan psixologik ta'limot. Ongsiz psixik jarayonlar va motivatsiyani diqqat markaziga qöyadi. Inson xulqi asosini lazzat oliş (libido)ga nisbatan, ayniqsa, ilk bolalikda paydo bölgan seksual (jin-siy) mayl taşkil qiladi degan ğoyani ilgari surib, odam xulqidagi ijtimoiylik, onglilikni inkor etadi. Ongdan unga muvofiq kelmaydigan (asosan, seksual) mayllar va ruhiy keçinmalarni siqib çiqariş P.da har xil nevrozlar va turli patologik hodisalar (unutiş, yangliş harakatlar va q.k.)ning asosiy manbai sifa-tida qaraladi. P. nazariyasiga köra, 3 xil psixik instansiyalar hukm surişi mumkin: ğayrişuuriy «U» (id) — mayl doirasi; turli himoya vositalari b-n «U»ning impulyelarini çeklovçi şuuriy «Men» (Ego); «Öta-Men» (Suner— Ego) — ijtimoiy taqiqdar, qonun tusiga kirgan majburiy tartib-qoidalar. Freyd fikriça, «Men» reallik tamoyiliga asoslangan holda inson psixikasida harakatlanuvçi qaramaqarşi kuçlarni muvofiklaştiriş vazifasini bajaradi. Inson özining qad. ajdodlaridan irsiy yöl b-n ötgan instinktiv mayllarning namoyon bölişi tufayli faoldir. Instinktiv mayllar dastavval jinsiy instinkt va özini himoya qilişga intiliş instinkti tarzida yuzaga keladi. Lekin jamiyat şaxsni köp jihatdan çeklab qöyadi, uning instinktlari va mayllari «senzura»dan ötkaziladi. Buning natijasida özining aksariyat instinktlari va mayllarini töxtatiş, taqiqlaşga majbur böladi. Instinktiv mayllar uning şaxsiyatiga tegadigan ruhiy holat sifatida ongli hayotidan siqib çiqariladi, lekin yöqolib ketmaydi, faqat ongsizlik sohasiga ötkazib yuboriladi, xolos.

P. ta'limotining vazifalaridan biri — ongsizlik sohasidagi «kompleks»larni aniklaş va ularni anglaşga yordamlaşişdan iborat. Uşbu ta'limot namoyandalari şaxsning içki ixtiloflarini oçib beriş uçun «Edip kompleksi» ni yaratdilar. Ularning mulohazasiça, instinktiv mayllar öz quvvati va faolligini saklagan holda insoniyat madaniyati va şaxs faoliya-ti maxsulining har xil şakllariga kirib («sublimatsiyalaşib»), ongsizlik holatidan turib inson xulq-atvo-rini boşqarişda iştirok qilaveradi. P. da ongsizlik b-n onglilik örta-sidagi qaramaqarşi munosabatni mutlaqlaştiriş uçraydi, buning natijasida ularning özaro bir-birini töldiriş imkoniyati rad qilinadi.

P. adabiyot va adabiyotşunoslik, san'at va san'atşunoslik, boşqa gumanitar fanlar va tibbiyotga ta'sir körsatdi.

Ergaş Ğoziyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПСИХОАНАЛИЗ {психо... ва анализ) — психотерапия методи ва 3. Фрейд томо-нидан ривожлантирилган психологик таълимот. Онгсиз психик жараёнлар ва мотивацияни диққат марказига қўяди. Инсон хулқи асосини лаззат олиш (либидо)га нисбатан, айниқса, илк болаликда пайдо бўлган сексуал (жин-сий) майл ташкил қилади деган ғояни илгари суриб, одам хулқидаги ижтимоийлик, онглиликни инкор этади. Онгдан унга мувофиқ келмайдиган (асосан, сексуал) майллар ва руҳий кечинмаларни сиқиб чиқариш П.да ҳар хил неврозлар ва турли патологик ҳодисалар (унутиш, янглиш ҳаракатлар ва қ.к.)нинг асосий манбаи сифа-тида қаралади. П. назариясига кўра, 3 хил психик инстанциялар ҳукм суриши мумкин: ғайришуурий «У» (id) — майл доираси; турли ҳимоя воситалари б-н «У»нинг импульеларини чекловчи шуурий «Мен» (Ego); «Ўта-Мен» (Suner— Ego) — ижтимоий тақиқдар, қонун тусига кирган мажбурий тартиб-қоидалар. Фрейд фикрича, «Мен» реаллик тамойилига асосланган ҳолда инсон психикасида ҳаракатланувчи қарамақарши кучларни мувофиклаштириш вазифасини бажаради. Инсон ўзининг қад. аждодларидан ирсий йўл б-н ўтган инстинктив майлларнинг намоён бўлиши туфайли фаолдир. Инстинктив майллар даставвал жинсий инстинкт ва ўзини ҳимоя қилишга интилиш инстинкти тарзида юзага келади. Лекин жамият шахсни кўп жиҳатдан чеклаб қўяди, унинг инстинктлари ва майллари «цензура»дан ўтказилади. Бунинг натижасида ўзининг аксарият инстинктлари ва майлларини тўхтатиш, тақиқлашга мажбур бўлади. Инстинктив майллар унинг шахсиятига тегадиган руҳий ҳолат сифатида онгли ҳаётидан сиқиб чиқарилади, лекин йўқолиб кетмайди, фақат онгсизлик соҳасига ўтказиб юборилади, холос.

П. таълимотининг вазифаларидан бири — онгсизлик соҳасидаги «комплекс»ларни аниклаш ва уларни англашга ёрдамлашишдан иборат. Ушбу таълимот намояндалари шахснинг ички ихтилофларини очиб бериш учун «Эдип комплексы» ни яратдилар. Уларнинг мулоҳазасича, инстинктив майллар ўз қуввати ва фаоллигини саклаган ҳолда инсоният маданияти ва шахс фаолия-ти махсулининг ҳар хил шаклларига кириб («сублимациялашиб»), онгсизлик ҳолатидан туриб инсон хулқ-атво-рини бошқаришда иштирок қилаверади. П. да онгсизлик б-н онглилик ўрта-сидаги қарамақарши муносабатни мутлақлаштириш учрайди, бунинг натижасида уларнинг ўзаро бир-бирини тўлдириш имконияти рад қилинади.

П. адабиёт ва адабиётшунослик, санъат ва санъатшунослик, бошқа гуманитар фанлар ва тиббиётга таъсир кўрсатди.

Эргаш Ғозиев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.