Psixologiya

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 425–427-b. — ziyouz.com

Psixologiya (psixo... va ...logiya) — inson faoliyati va hayvonlar xattiharakati jarayonida voqelikning psixik aks etişi, ruhiy jarayonlar, holatlar, hodisalar, xislatlar töğri-sidagi fan. P.ning tadqiqot predme-tiga sezgilar va idrok obrazlari, ta-fakkur va hissiyot, faoliyat va muomala kabi psixologik jarayonlar, kate-goriyalar kiradi. P.ning asosiy vazifalari — psixika qonuniyatlarini, inson ruhiy holatlari şakllanişini filogenetik va ontogenetik tarak,-qiyot birligida oçişdan iboratdir. Mazkur vazifalar yeçimini topişda P. bir tomondan, biol. fani sohalari b-n, jumladan, fiziologiya b-n, boşqa tomondan esa, sotsiologiya, pedagogika, madaniyat tarixi, mantik hamda ijtimoiy fanlar b-n jips aloqaga kirişadi. P. eng avvalo, psixikaning insonga xos şakli bölmiş ong va özini özi anglaşni tadqiq etadi.

Antik davrdan boşlab psixologik bilimlar falsafa va tibbiyot fanlari negizida rivojlanib kelgan. Yunon şifokorlari Gippokrat, Erasistrat psixikaning organi miya ekanligini bilganlar va inson jonini koinotning aşyoviy bölagi sifatida (Demok-/şyaning moddiyunçiligi asosida) tal-qin qilganlar. Ularning ğoyalari Platonning jon abadiyligi töğrisidagi ta'limotiga qaramaqarşi qöyilgan. Aristotel «Jon töğrisida»gi asarida psixologik tuşunçalar tizimini işlab çiqdi.

Örta asrlarda psixikaga nisbatan har xil körinişdagi ğayritabiiy qaraşlar hukmronlik qildi. Şu tufayli psixologik bilimlar rivojlanmay qoldi. Ammo ba'zi faylasuflar va şifokorlar (Ibn Sino va b.) asarlarida bu sohada olğa qadam qöyildi. Inson xususiyatlari töğrisidagi ma'lumotlar qad. qölyozmalar, yodgorliklarda öz aksini topa boşladi. Turli mamlakatlarda va şaharlarda tuzilgan akademiyalarda (Xorazm, Samarqand, Kiyev, Moskva va b. şaharlarda) P. yuzasidan tinglovçilarga saboq berilgan.

Yevropa Uyğoniş davrida Leonardo da Vinçi, X. Vives kabilar P. rivojiga öz hissalarini qöşdilar. 18-a.gakelib M. V. Lomonosov, A.N. Radişçev, G. S. Skovoroda, T. Gobbs, B. Spinoza, G. Leybnits. J. Lokk, K. A. Gelvetsii, P. A. Golbax, D. Didro P.da bir talay kaşfiyot qildilar, uni amaliy ma'lumotlar b-n boyitdilar. P. 19-a.ning 2yarmiga kelib mustaqil fan sifatida ajralib çikdi. Nemis olimi V. Vundt Leypsigda 1879 y. dastlabki eksperi-mental lab.ni jihozlaşga erişdi.

P. taraqqiyotida umuman 19-a.dagi ek-sperimentlar alohida ahamiyat kasb etdi. Bu davrda psixologik real voqelikni örganiş uçun metodlar majmu-asi qöllana boşlandi: kuzatiş, lab. eksperimenti, tabiiy eksperiment, faoliyat natijasini tahlil qiliş, ruhiy jarayonlarni modellaştiriş genetik metodi, test, ekspert baholaş, intervyu, anketa, sörovnoma, tarjimai hol va h.k. 19-a. oxiri —20-a. boşlarida qator psixologik ilmiy maktablar, yönalişlar vujudga keldi: bixeviorizm, geştaltpsixologiya, personalizm, freydizm va h.k. P.ningrivojiga I. M. Seçenov (psixikaning reflektor tabiati), I. P. Pavlov (oliy nerv faoliyati) ta'limotlari muhim hissa bölib qöşildi. Rossiyada V. M. Bexterev eksperimental lab. (Qozon, 1885), Xarkov un-ti va N. N. Langening Odessadagi lab., G.Çelpanovning Kiyevdagi, S. Korsa-kovning Moskvadagi, keyinçalik V. M. Bexterev, A. Lazurskiy, A. Neçayevlarning Peterburgdagi, V. Çijning Yuryev (Tartu, Estoniya)dagi eksperimen-tal lab. lari P. taraqqiyotiga alohida ta'sir ötkazdi. 1912 y. Moskva un-tida Psixologiya in-ti oçildi. Şu yilda I. A. Sikorskiy tomonidan Kiyevda jahonda birinçi marta Bolalar psi-xologiyasi in-ti taşkil qilindi. 20-a. ning 1yarmida Rossiyada K. N. Kornilov, P. P. Blonskiy va b. dialekti-kaga asoslangan ilmiy P.ni yaratişga kirişdilar.

Hoz. zamon P.si köp tarmoqli psixologik bilimlar tizimidan iborat fan hisoblanib, özining tadqiqot predmetiga ega bölgan köplab sohalardan taşkil topgan: umumiy P., aviatsiya P.si, harbiy P., differensial psixologiya, psixofiziologiya, muhandislik psixologiyasi, kosmik psixologiya, huquq P.si, tibbiyot P.si, neyropsixologiya, patopsixologiya, pedagogik psixologiya, mehnat P.si, sport P.si, max-sus P., ijodiyot P.si, menejment P.si, marketing P.si, ijtimoiy psixologiya, yoş psixologiyasi, taşkiliy P., din P.si, oila P.si, P. tarixi, genetik P., amaliy P., eksperimen-tal P., kasb P.si, psixolingvistika, siyosiy P. va b. P.ning tarmoqlarga ajralişining asosiy sababi uning tarkibida tatbiqiy sohalar vujudga kelişidir. P. sanoatda, jamiyat boşqaruvida, ta'lim tizimida, soğliqni saklaş, madaniyat, sport, transport, radio, televideniye va b. tuzilmalarda muhim masalalarni hal qilişda faol iştirok qilmoqda. P. erişgan yutuqlari şaxs imkoniyatlarini röyobga çiqariş va ularni harakatga keltirişda alohida ahamiyat kasb qilmoqda hamda şu asnoda mehnat samaradorligini oşirişga ta'sir ötkazmoqda. Zamonavyy P.da elektron-hisoblaş texnikasi, elektr va kimyoviy vositalar yordami b-n psixikani çuqur örganiş kabilar qöllanilmoqda. P.daözini özi kuzatiş (introspeksiya) metodi atrofida keskin bahslar davom etmoqda. Ba'zi yönalişdagi psixologlar uni tadqiqot ötkazişning asosiy metodi deb ta'kidlasalar, boşqalari esa uning çeklanganligini e'tirof qila-dilar, buning örniga obyektiv metodlardan foydalanişni tavsiya etadilar. Obyektiv metodlar tufayli psixikaning moddiy negizi aniklangan, inson içki munosabatlari b-n subyek-tiv holatlar sababiy boğliqligi yakka şaxsda, jamoada namoyon bölişi dalillangan. Jahon hamjamiyatida AQŞ, Angliya, Fransiya, Germaniya, Rossiya, Şveysariya mamlakatlarida i. t. insti-tutlari va markazlarida, un-tlarda psixologik izlanişlar keng kölamda olib borilmoqda.

Özbekistonda P. 1928 y.dan e'tiboran hoz. Milliy un-tda fan sifatida öqitila boşlandi. 1929 y. Xalq maorifi komissarligi qoşida P. labo-ratoriyasi oçildi. Keyinçalik pedagogika in-tlarida P.ning bir neça sohalari böyiça talabalarga bilim berila boşlandi. 20-a.ning 2yarmida M. Vohidov, M. Davletşin singari mahalliy kadrlar yetişib çikdi. Hoz. davrda P. fanlari doktorlari V. Tokareva, E. Ğoziyev, B. Qodirov, Ğ. Şo-umarov, R. Gaynutdinov, V. Karimova, Ş. Barotov, A. Jabborov, R. Sunnatovalar P.ning umumiy P., pedagogik va yoş P.si, ijtimoiy P. sohalari böyiça tadqiqot işlarini amalga oşirmoqdalar. Psixolog mutaxassislar tayyorlaş va tadqiqot işlari ÖzMU, SamDU, Farğona un-ti, Qarşi un-ti, Termiz un-ti bazalarida yölga qöyilgan. Respublikamizda psixologik xizmat joriy qilingan va uning tarmoği tobora kengayib bormoqda.

Ad.: Vohidov M., Maktabgaça tarbiya psixologiyasi, T., 1970; Davletşin M., Krbiliyat va uning diagnostikasi, T., 1979; Tokareva V., Talaba şaxsining axloqiy rivojlaniş psixologiyasi, T., 1989; Ğozi-yev E., Psixologiya fani XXI ayerda, T., 2002; Ğoziyev E., Psixologiya, T., 2003; Qodirov B., Layoqat psixologiyasi, T., 1989; Şoumarov Ğ., Oila psixologiyasi, T., 2000; Karimova V., Ijtimoiy psixologiya, T., 1994.

Ergaş Ğoziyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПСИХОЛОГИЯ (психо... ва ...логия) — инсон фаолияти ва ҳайвонлар хаттиҳаракати жараёнида воқеликнинг психик акс этиши, руҳий жараёнлар, ҳолатлар, ҳодисалар, хислатлар тўғри-сидаги фан. П.нинг тадқиқот предме-тига сезгилар ва идрок образлари, та-факкур ва ҳиссиёт, фаолият ва муомала каби психологик жараёнлар, кате-гориялар киради. П.нинг асосий вазифалари — психика қонуниятларини, инсон руҳий ҳолатлари шаклланишини филогенетик ва онтогенетик тарак,-қиёт бирлигида очишдан иборатдир. Мазкур вазифалар ечимини топишда П. бир томондан, биол. фани соҳалари б-н, жумладан, физиология б-н, бошқа томондан эса, социология, педагогика, маданият тарихи, мантик ҳамда ижтимоий фанлар б-н жипс алоқага киришади. П. энг аввало, психиканинг инсонга хос шакли бўлмиш онг ва ўзини ўзи англашни тадқиқ этади.

Антик даврдан бошлаб психологик билимлар фалсафа ва тиббиёт фанлари негизида ривожланиб келган. Юнон шифокорлари Гиппократ, Эрасистрат психиканинг органи мия эканлигини билганлар ва инсон жонини коинотнинг ашёвий бўлаги сифатида (Демок-/шянинг моддиюнчилиги асосида) тал-қин қилганлар. Уларнинг ғоялари Платоннинг жон абадийлиги тўғрисидаги таълимотига қарамақарши қўйилган. Аристотель «Жон тўғрисида»ги асарида психологик тушунчалар тизимини ишлаб чиқди.

Ўрта асрларда психикага нисбатан ҳар хил кўринишдаги ғайритабиий қарашлар ҳукмронлик қилди. Шу туфайли психологик билимлар ривожланмай қолди. Аммо баъзи файласуфлар ва шифокорлар (Ибн Сино ва б.) асарларида бу соҳада олға қадам қўйилди. Инсон хусусиятлари тўғрисидаги маълумотлар қад. қўлёзмалар, ёдгорликларда ўз аксини топа бошлади. Турли мамлакатларда ва шаҳарларда тузилган академияларда (Хоразм, Самарқанд, Киев, Москва ва б. шаҳарларда) П. юзасидан тингловчиларга сабоқ берилган.

Европа Уйғониш даврида Леонардо да Винчи, X. Вивес кабилар П. ривожига ўз ҳиссаларини қўшдилар. 18-а.гакелиб М. В. Ломоносов, А.Н. Радишчев, Г. С. Сковорода, Т. Гоббс, Б. Спиноза, Г. Лейбниц. Ж. Локк, К. А. Гельвеции, П. А. Гольбах, Д. Дидро П.да бир талай кашфиёт қилдилар, уни амалий маълумотлар б-н бойитдилар. П. 19-а.нинг 2ярмига келиб мустақил фан сифатида ажралиб чикди. Немис олими В. Вундт Лейпцигда 1879 й. дастлабки экспери-ментал лаб.ни жиҳозлашга эришди.

П. тараққиётида умуман 19-а.даги эк-спериментлар алоҳида аҳамият касб этди. Бу даврда психологик реал воқеликни ўрганиш учун методлар мажму-аси қўллана бошланди: кузатиш, лаб. эксперименти, табиий эксперимент, фаолият натижасини таҳлил қилиш, руҳий жараёнларни моделлаштириш генетик методи, тест, эксперт баҳолаш, интервью, анкета, сўровнома, таржимаи ҳол ва ҳ.к. 19-а. охири —20-а. бошларида қатор психологик илмий мактаблар, йўналишлар вужудга келди: бихевиоризм, гештальтпсихология, персонализм, фрейдизм ва ҳ.к. П.нингривожига И. М. Сеченов (психиканинг рефлектор табиати), И. П. Павлов (олий нерв фаолияти) таълимотлари муҳим ҳисса бўлиб қўшилди. Россияда В. М. Бехтерев экспериментал лаб. (Қозон, 1885), Харьков ун-ти ва Н. Н. Лангенинг Одессадаги лаб., Г.Челпановнинг Киевдаги, С. Корса-ковнинг Москвадаги, кейинчалик В. М. Бехтерев, А. Лазурский, А. Нечаевларнинг Петербургдаги, В. Чижнинг Юрьев (Тарту, Эстония)даги эксперимен-тал лаб. лари П. тараққиётига алоҳида таъсир ўтказди. 1912 й. Москва ун-тида Психология ин-ти очилди. Шу йилда И. А. Сикорский томонидан Киевда жаҳонда биринчи марта Болалар пси-хологияси ин-ти ташкил қилинди. 20-а. нинг 1ярмида Россияда К. Н. Корнилов, П. П. Блонский ва б. диалекти-кага асосланган илмий П.ни яратишга киришдилар.

Ҳоз. замон П.си кўп тармоқли психологик билимлар тизимидан иборат фан ҳисобланиб, ўзининг тадқиқот предметига эга бўлган кўплаб соҳалардан ташкил топган: умумий П., авиация П.си, ҳарбий П., дифференциал психология, психофизиология, муҳандислик психологияси, космик психология, ҳуқуқ П.си, тиббиёт П.си, нейропсихология, патопсихология, педагогик психология, меҳнат П.си, спорт П.си, мах-сус П., ижодиёт П.си, менежмент П.си, маркетинг П.си, ижтимоий психология, ёш психологияси, ташкилий П., дин П.си, оила П.си, П. тарихи, генетик П., амалий П., эксперимен-тал П., касб П.си, психолингвистика, сиёсий П. ва б. П.нинг тармоқларга ажралишининг асосий сабаби унинг таркибида татбиқий соҳалар вужудга келишидир. П. саноатда, жамият бошқарувида, таълим тизимида, соғлиқни саклаш, маданият, спорт, транспорт, радио, телевидение ва б. тузилмаларда муҳим масалаларни ҳал қилишда фаол иштирок қилмоқда. П. эришган ютуқлари шахс имкониятларини рўёбга чиқариш ва уларни ҳаракатга келтиришда алоҳида аҳамият касб қилмоқда ҳамда шу аснода меҳнат самарадорлигини оширишга таъсир ўтказмоқда. Замонавйй П.да электрон-ҳисоблаш техникаси, электр ва кимёвий воситалар ёрдами б-н психикани чуқур ўрганиш кабилар қўлланилмоқда. П.даўзини ўзи кузатиш (интроспекция) методи атрофида кескин баҳслар давом этмоқда. Баъзи йўналишдаги психологлар уни тадқиқот ўтказишнинг асосий методи деб таъкидласалар, бошқалари эса унинг чекланганлигини эътироф қила-дилар, бунинг ўрнига объектив методлардан фойдаланишни тавсия этадилар. Объектив методлар туфайли психиканинг моддий негизи аникланган, инсон ички муносабатлари б-н субъек-тив ҳолатлар сабабий боғлиқлиги якка шахсда, жамоада намоён бўлиши далилланган. Жаҳон ҳамжамиятида АҚШ, Англия, Франция, Германия, Россия, Швейцария мамлакатларида и. т. инсти-тутлари ва марказларида, ун-тларда психологик изланишлар кенг кўламда олиб борилмоқда.

Ўзбекистонда П. 1928 й.дан эътиборан ҳоз. Миллий ун-тда фан сифатида ўқитила бошланди. 1929 й. Халқ маорифи комиссарлиги қошида П. лабо-раторияси очилди. Кейинчалик педагогика ин-тларида П.нинг бир неча соҳалари бўйича талабаларга билим берила бошланди. 20-а.нинг 2ярмида М. Воҳидов, М. Давлетшин сингари маҳаллий кадрлар етишиб чикди. Ҳоз. даврда П. фанлари докторлари В. Токарева, Э. Ғозиев, Б. Қодиров, Ғ. Шо-умаров, Р. Гайнутдинов, В. Каримова, Ш. Баротов, А. Жабборов, Р. Суннатовалар П.нинг умумий П., педагогик ва ёш П.си, ижтимоий П. соҳалари бўйича тадқиқот ишларини амалга оширмоқдалар. Психолог мутахассислар тайёрлаш ва тадқиқот ишлари ЎзМУ, СамДУ, Фарғона ун-ти, Қарши ун-ти, Термиз ун-ти базаларида йўлга қўйилган. Республикамизда психологик хизмат жорий қилинган ва унинг тармоғи тобора кенгайиб бормоқда.

Ад.: Воҳидов М., Мактабгача тарбия психологияси, Т., 1970; Давлетшин М., Крбилият ва унинг диагностикаси, Т., 1979; Токарева В., Талаба шахсининг ахлоқий ривожланиш психологияси, Т., 1989; Ғози-ев Э., Психология фани XXI аерда, Т., 2002; Ғозиев Э., Психология, Т., 2003; Қодиров Б., Лаёқат психологияси, Т., 1989; Шоумаров Ғ., Оила психологияси, Т., 2000; Каримова В., Ижтимоий психология, Т., 1994.

Эргаш Ғозиев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.