Publitsistika

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 433–435-b. — ziyouz.com

Publitsistika (lot. publicus - ij-timoiy) — davrning ijtimoiy-siyosiy va b. dolzarb masalalariga bağişlangan adabiy ijod turi. P.ning vazifasi ij-timoiy fikr uyğotiş va uni şakllan-tiriş, ma'lum maqsadga yönaltiriş, hujjatli faktma'lumotlar asosida voqelik manzarasini yara-tişdan ibo-rat. Hoz. zamon ijtimoiy hayoti, unga aloqador ötmiş va kelajak faktlari P.ning predmetidir. Hayotda ijtimoiy faoliyat, ongqaraşlarning salmoği ortgan sari publitsistning, ya'ni ijod-korning voqelikka faol aralaşuvi, fikrni bevosita oşkora, dangal ifo-dalaş tamoyili ham oşdi. P. fan, san'at, adabiyot asarlari tarkibiga tobora köproq kirib bormoqda. Publitsistik roman, pyesa, kino asarlari pay-do bölmoqda.

Voqelik faktlarini mantiqiy va obrazli umumlaştirib ifodalovçi maqola va b. yirik asarlargina emas, balki matbuot janrlarining hammasi ham P.ga kiradi. P. mavzu xususiyatlari jihatidan falsafiy-siyosiy, iqtisodiy, ma'naviy-axloqiy, adabiy, tanqidiy; uslub jihatidan bahs-munozarali, taşviqot-tarğibot, tanqidiy-tahliliy, hajviy körinişlarga ega. P. janr jihatidan voqeiy-informatsion (xabar, reportaj, hisobot), tahliliy (maqola), badiiy-publitsistik (oçerk, felyeton, pamflet, yozuvçi maqolasi) turlarga bölinadi. P. hayot faktlarini çuqur taxlil va tadqiq etiş, ya'ni ij-timoiypublitsistik tadqiqot orqali voqelikni kaşf etadi. Şu jihatdan u ijtimoiy fanga yaqinlaşadi. P. il-miy-nazariy xususiyatlarga ega bölişi, u yoki bu fan masalalarini publitsistik maqola tarzida talqin va taşviq etişi mumkin. P.ning şakli, içki tuzilişi mantiqiy tafakkur va obrazlilikning özaro birikuvidan iborat. P. janrida obraz öziga xos meyorda qöllanadi. Publitsist şaxsiyati şoir şaxsiyati singari özining boy içki dunyosi, nuqtai nazari b-n namoyon böladi.

Örta Osiyo xalklari tarixida P. ança qadimiydir. P. xususiyatlari «Qobusnoma» (P-a.)da yaqqol közga taşlanadi. Navoiyning «Majolis un-nafois», «Munşaot», «Mahbub ul-qulub» asarlarida P.ning tugal xususiyatlari uçraydi. Navoiyning Abdurahmon Jomiy, Pahlavon Muhammad, Sayid Hasan Ardaşer va b. xaqidagi adabiy portretlarini publitsistik oçerklar, deb ataş mumkin. Navoiy nasriy asarlarini çuqur tadqiq etiş uni özbek badiiy P.sining asosçisi, deb ataşga imkon beradi. Publitsistik xususiyat özbek mumtoz adabiyoti asarlari tarkibiga ham singib ketgan. Özbekistonda ijtimoiy hayotga doir dastlabki publitsistik maqolalar «Turkiston viloyatining gazeti» sahifalarida çop etilgan. Biroq milliy uyğoniş (jadidçilik harakati) ning kuçayişi natijasida yuzaga kelgan milliy mat-buot öşa davrdagi jamiyatning kamçilik va illatlarini oçiqoşkora bayon etgan, hatto xalqaro hayotga oid muammolarni tezkor şarhlaganligi b-n ham qadrlidir. Ayniqsa, bunday maqolalar «Taraqqiy» gaz.dan boşlab keng kölamda körina boşlaydi. I. Obidiy, M. Behbudiy, Fit-rat, Çölpon, U. Xöjayev, A. Avloniy, H. Muin, M. Abduraşidxonov, S. Aj-ziy va b. hurfikr jadid ziyolilari qalamiga mansub ölka va xalqaro may-dondagi ijtimoiy-siyosiy, fan va ta'lim, madaniyat va san'at, milliy siyosat va b. masalalarga bağişlangan publitsistik maqolalar «Şuhrat», «Xurşid», «Osiyo», «Sadoi Turkiston», «Sadoi Farğona», «Najot», «Turon», «Hurriyat», «Yurt» kabi gaz. va jur. sa-hifalarida çop etilgan. Xususan, Beh-budiyning özi tomonidan naşr etilgan va boş muharrirlik qilgan «Samarqand» gaz. hamda «Oyna» jur. da çop qilingan maqolalari öşa davr jamo-atçiligi tomonidan zör qiziqiş b-n qarşilangan («Sayohat xotiralari», «Til masalasi», «Bizni kemirguvçi illatlar», «Ehtiyoji millat» va b.).

90-y.lardan söng özbek milliy jurnalistikasida ham öziga xos özgarişlar kuzatildi. An'anaviy şarhlaş jurnalistikasi örniga yangiliklar jurnalistikasi paydo böldi. Natijada publitsistik janrlar axborot janrlariga köproq örin bera boşladi. P. keyingi yillarda yuqori bosqiçga kötarildi. Ozod Şarofiddinov, Ötkir Hoşimov, Ibrohim Ğafurov, Naim Karimov, Xurşid Döstmuhammad, Erkin A'zam, Sultonmurod Olim va b. özlarining dolzarb publitsistik maqolalari bilan özbek P.siga munosib hissa qöşib kelmoqdalar.

P.ning yozma va oğzaki şakllaridan taşqari grafik-tasvir (plakat, karikatura va b.), fotokinematografik (hujjatli kino), teatr-dramatik (agitbrigada va b.) şakllari ham bor.

Ad.: Gazetniye janri, M., 1971; Toğayev O., Publitsistika janrlari, T., 1976; Zohidov V. Y., Tanlangan asarlar, 3 j.li, T., 1976-78.

Norali Oçilov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПУБЛИЦИСТИКА (лот. publicus - иж-тимоий) — даврнинг ижтимоий-сиёсий ва б. долзарб масалаларига бағишланган адабий ижод тури. П.нинг вазифаси иж-тимоий фикр уйғотиш ва уни шакллан-тириш, маълум мақсадга йўналтириш, ҳужжатли фактмаълумотлар асосида воқелик манзарасини яра-тишдан ибо-рат. Ҳоз. замон ижтимоий ҳаёти, унга алоқадор ўтмиш ва келажак фактлари П.нинг предметидир. Ҳаётда ижтимоий фаолият, онгқарашларнинг салмоғи ортган сари публицистнинг, яъни ижод-корнинг воқеликка фаол аралашуви, фикрни бевосита ошкора, дангал ифо-далаш тамойили ҳам ошди. П. фан, санъат, адабиёт асарлари таркибига тобора кўпроқ кириб бормоқда. Публицистик роман, пьеса, кино асарлари пай-до бўлмоқда.

Воқелик фактларини мантиқий ва образли умумлаштириб ифодаловчи мақола ва б. йирик асарларгина эмас, балки матбуот жанрларининг ҳаммаси ҳам П.га киради. П. мавзу хусусиятлари жиҳатидан фалсафий-сиёсий, иқтисодий, маънавий-ахлоқий, адабий, танқидий; услуб жиҳатидан баҳс-мунозарали, ташвиқот-тарғибот, танқидий-таҳлилий, ҳажвий кўринишларга эга. П. жанр жиҳатидан воқеий-информацион (хабар, репортаж, ҳисобот), таҳлилий (мақола), бадиий-публицистик (очерк, фельетон, памфлет, ёзувчи мақоласи) турларга бўлинади. П. ҳаёт фактларини чуқур тахлил ва тадқиқ этиш, яъни иж-тимоийпублицистик тадқиқот орқали воқеликни кашф этади. Шу жиҳатдан у ижтимоий фанга яқинлашади. П. ил-мий-назарий хусусиятларга эга бўлиши, у ёки бу фан масалаларини публицистик мақола тарзида талқин ва ташвиқ этиши мумкин. П.нинг шакли, ички тузилиши мантиқий тафаккур ва образлиликнинг ўзаро бирикувидан иборат. П. жанрида образ ўзига хос меъёрда қўлланади. Публицист шахсияти шоир шахсияти сингари ўзининг бой ички дунёси, нуқтаи назари б-н намоён бўлади.

Ўрта Осиё халклари тарихида П. анча қадимийдир. П. хусусиятлари «Қобуснома» (П-а.)да яққол кўзга ташланади. Навоийнинг «Мажолис ун-нафоис», «Муншаот», «Маҳбуб ул-қулуб» асарларида П.нинг тугал хусусиятлари учрайди. Навоийнинг Абдураҳмон Жомий, Паҳлавон Муҳаммад, Сайид Ҳасан Ардашер ва б. хақидаги адабий портретларини публицистик очерклар, деб аташ мумкин. Навоий насрий асарларини чуқур тадқиқ этиш уни ўзбек бадиий П.сининг асосчиси, деб аташга имкон беради. Публицистик хусусият ўзбек мумтоз адабиёти асарлари таркибига ҳам сингиб кетган. Ўзбекистонда ижтимоий ҳаётга доир дастлабки публицистик мақолалар «Туркистон вилоятининг газети» саҳифаларида чоп этилган. Бироқ миллий уйғониш (жадидчилик ҳаракати) нинг кучайиши натижасида юзага келган миллий мат-буот ўша даврдаги жамиятнинг камчилик ва иллатларини очиқошкора баён этган, ҳатто халқаро ҳаётга оид муаммоларни тезкор шарҳлаганлиги б-н ҳам қадрлидир. Айниқса, бундай мақолалар «Тараққий» газ.дан бошлаб кенг кўламда кўрина бошлайди. И. Обидий, М. Беҳбудий, Фит-рат, Чўлпон, У. Хўжаев, А. Авлоний, Ҳ. Муин, М. Абдурашидхонов, С. Аж-зий ва б. ҳурфикр жадид зиёлилари қаламига мансуб ўлка ва халқаро май-дондаги ижтимоий-сиёсий, фан ва таълим, маданият ва санъат, миллий сиёсат ва б. масалаларга бағишланган публицистик мақолалар «Шуҳрат», «Хуршид», «Осиё», «Садои Туркистон», «Садои Фарғона», «Нажот», «Турон», «Ҳуррият», «Юрт» каби газ. ва жур. са-ҳифаларида чоп этилган. Хусусан, Беҳ-будийнинг ўзи томонидан нашр этилган ва бош муҳаррирлик қилган «Самарқанд» газ. ҳамда «Ойна» жур. да чоп қилинган мақолалари ўша давр жамо-атчилиги томонидан зўр қизиқиш б-н қаршиланган («Саёҳат хотиралари», «Тил масаласи», «Бизни кемиргувчи иллатлар», «Эҳтиёжи миллат» ва б.).

90-й.лардан сўнг ўзбек миллий журналистикасида ҳам ўзига хос ўзгаришлар кузатилди. Анъанавий шарҳлаш журналистикаси ўрнига янгиликлар журналистикаси пайдо бўлди. Натижада публицистик жанрлар ахборот жанрларига кўпроқ ўрин бера бошлади. П. кейинги йилларда юқори босқичга кўтарилди. Озод Шарофиддинов, Ўткир Ҳошимов, Иброҳим Ғафуров, Наим Каримов, Хуршид Дўстмуҳаммад, Эркин Аъзам, Султонмурод Олим ва б. ўзларининг долзарб публицистик мақолалари билан ўзбек П.сига муносиб ҳисса қўшиб келмоқдалар.

П.нинг ёзма ва оғзаки шаклларидан ташқари график-тасвир (плакат, карикатура ва б.), фотокинематографик (ҳужжатли кино), театр-драматик (агитбригада ва б.) шакллари ҳам бор.

Ад.: Газетные жанры, М., 1971; Тоғаев О., Публицистика жанрлари, Т., 1976; Зоҳидов В. Й., Танланган асарлар, 3 ж.ли, Т., 1976-78.

Норали Очилов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.