Puerto-Riko

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 455–457-b. — ziyouz.com

Puerto-Riko (Puerto Rico), Puerto-Riko Hamdöstligi (Commonwelth of Puerto Rico) — Vest-Indiyada Katta Antil o.lari arxipelagining şarqiy qismidagi Puerto-Riko, Vyekes, Kulebra va Mona o.larida joylaşgan AQŞ mulki. Mayd. 8,9 ming km2. Axrlisi 3,95 mln. kişi (2002). Ma'muriy jihatdan 78 munitsipal okrug (district)ra bölinadi. Ma'muriy markazi — San-Xuan ş.

Davlat tuzumi. P.-R. AQŞga «erkin qöşilgan» davlat makrmiga ega. Amaldagi konstitutsiyasi 1952 y. 3 iyulda qabul qilingan va öşa yil 25 iyulda kuçga kirgan. Qonun çiqaruvçi oliy hokimiyat AKŞ kongressiga tegişli. Puertorikanlar rasman AQŞ fuqarolari hisoblanadi, ammo AQŞ prezi-denti saylovida katnaşmaydi. Muxto-riyat doirasidagi qonun çiqaruvçi hoki-miyatni gubernator amalga oşiradi.

Tabiati. Puerto-Riko o.ning yer yuzasi toğli. Ğarbdan şarqqa Kordilyera-Sentral tizmasi çözilgan (eng baland joyi 1338 m). Şim. vajan. qirğoği pas-ttekislik. Marganets va temir ruda, toş-tuz, marmar va b. konlar bor. Iqlimi tropik, passatli. Örtaça oylik t-ra pa-sttekisliklarda 24—28°, toğlarda bir-munça salqinroq. Yillik yoğin mikdori 800—2500 mm. Daryolari qisqa, jöşqin, kema qatnamaydi. Şim. toğ yon bağirlarida doim yaşil va aralaş örmonlarning qoldiklari bor, jan. yon bağirlari butazor. Hayvonlar unça köp emas, körşapalak, sudralib yuruvçilar va mollyuskalar uçraydi.

Aholisining aksariyati — puertorikanlar (asosan, kreollar, mulatlar, negrlar), çet elliklar ham yaşaydi. Rasmiy tillar — ispan va ingliz tillari. Dindorlari — katoliklar. Şa-har aholisi 71%. Yirik şaharlari: San-Xuan, Bayamon, Ponse.

Tarixi. P.-R. hududida 16-a.gaça turli indeys kabilalari yaşagan. 15-a. oxiri va 16-a. boşlarida orolni ispan mustamlakaçilari bosib olgan. 16-a. örtalarigaça mahalliy xalq batamom qirib taşlanib, Afrikadan negr qullar keltirilgan. Angliya, Gollandiya, Fransiya davlatlari P.-R.ni egallaş uçun köp uruş olib borganlar. 17—19- a.larda mustamlaka zulmiga qarşi bir neça marta xalq qözğolonlari böldi. 1868 y.gi qözğolondan söng Lores ş.da respublika e'lon qilindi, qözğolon şafqatsiz bostirildi. 1873 y. qulçilik bekor qilindi. 1898 y. Parij sulh şartnomasiga binoan, P.-R.dagi hoki-miyat Ispaniyadan AKŞga ötdi va u aslida AQŞ mustamlakasiga aylandi. 1952 y. qabul qilingan konstitutsiyaga köra, P.-R. AQŞga «erkin qöşilgan» davlat maqomini oldi. 1998 y. 13 dek.da mamlakatning kelgusi maqomi masalasi yuzasidan plebissit ötkazildi. Aholining 50,2% hoz. maqom saqlanib qolişini yoklab çiqdi, 46,5% P.-R.ning AQŞ tarkibiga 51-ştat bölib kiriş ğoyasini qöllab quvvatladi. Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. Xalq demokratiya partiyasi, 1938 y. asos solingan; Yangi taraqqiyparvar partiya, 1967 y. tuzilgan; P.-R. Kommu-nistik partiyasi, 1934 y. taşkil etilgan; P.-R. mustaqillik partiyasi, 1934 y. tuzila boşlagan va 1946 y. uzil-ke-sil şakllangan; P.-R. sotsiali-stik partiyasi, 1971 y. taşkil etilgan. P.-R. mehnatkaşlari umumiy konfedera-siyasi, 1939 y. tuzilgan; P.-R. mexnatkaşlari umumiy ittifoqi, 1948 y. asos solingan; P.-R. mehnatkaşlari federatsiyasi, 1952 y. tuzilgan.

Xöjaligi konçilik sanoatiga va q.x. xom aşyosini qayta işlaşga asoslangan. Yalpi içki mahsulotda sanoat uluşi 39%, q.x. uluşi 1,4%ni taşkil etadi. Mehnatga layoqatli aholining 35% q.x.da band. Eksport uçun şakarqamiş, kofe, banan, tamaki, sitrus mevalar, paxta va b. ekiladi. Içki ehtiyoj uçun makkajöxori, dukkakli ekinlar va şoli yetiştiriladi. kramol, çöçqa, ot va parranda boqiladi. Baliq ovlaş rivojlangan. Marganets va temir ruda, marmar, toştuz qazib olinadi. Oziq-ovqat sanoati (ayniqsa, qand-şakar, vinoçilik, meva kon-servalaş, baliqni qayta işlaş va b. sohalar) rivojlangan. Elektrotexnika, elektron, kimyo, neftni qayta işlaş, sement, farmatsevtika, yengil sanoat (tikuvçilik, poyabzal, kaştaçilik) korxonalari bor. Yiliga örtaça 15,3 mlrd. kVtsoat elektr energiya hosil qilinadi. Avtomobil yöllari uz. 9,3 ming km. Asosiy dengiz portlari: San-Xuan, Mayagues, Ponse. Çetga kimyo va radioelektron sanoati mahsulotlari, oziq-ovqat çiqaradi. Çetdan xom aşyo, maşina va uskunalar, keng iste'mol mollari keltiradi. Taşki savdo aylanmasining 90% AQŞga töğri keladi. Yiliga 1,5 mln. sayyoh kelib ketadi. Pul birligi — AQŞ dollari.

Maorifi, ilmiy va madaniyma'rifiy muassasalari. 6 yoşdan 16 yoşgaça bölgan bolalarning öqişi majburiy deb e'lon qilingan. Umumiy ta'lim maktabidagi ta'limning töla kursi — 12 y. (6 y.lik elementar, 3 y.lik kiçik örta va 3 y.lik katta örta maktab). Darslar ispan tilida olib boriladi, ingliz tili barça ta'lim bosqiçlarida majburiy predmetdir. Davlatga qaraşli umumiy ta'lim maktablari b-n bir qatorda xususiy maktablar ham bor. Örta hunar-texnika maktablari örta maxsus ma'lumot beradi. Yirik oliy öquv yurtlari: San-Xuan ş.dagi

P.-R. un-ti (1903), Ponse ş.dagi Katolik un -t (1948) va b. Ilmiy muassasalari: Tropik örmonçilik i.t. instituta, P.-R. atom energiyasi markazi, Ispan-Amerika leksikografiya in-ti, P.-R. madaniya-ti in-ti. Yirik ku-tubxonalari: P.-R. universiteti ku-tubxonasi, Muqad-das qalb un-ti ku-tubxonasi va b. Muze ylari: Kitob uyi muzeyi, Milliy gvardiya harbiy muzeyi, Nafis san'at muzeyi, Armiya va harbiy-dengiz flo-ti tarixi muzeyi, Kaparra xarobalari parki tarixi muzeyi, Rassomlik muzeyi, Tabiat tarixi muzeyi va b.

Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. P.-R.da bir qança gaz. naşr etiladi. Asosiylari: «Vosero de Puerto-Riko» («Puerto-Riko jarçi-si», kundalik gaz., 1974 y.dan), «Nu-evo dia» («Yangi kun», kundalik gaz., 1970 y.dan), «San-Xuan star» («San-Xuan yulduzi»), ingliz tilida çiqadigan kundalik gaz., 1959 y.dan) «Karibian biznes» («Karib biznesi», ingliz tilidagi haftanoma, 1973 y.dan), «Klaridad» («Yoruğlik», haf-tanoma, 1959 y.dan). Milliy axborot agentligi yöq. P.-R. radiostyalari uyuşmasi 1947 y.da tuzilgan. Maorif vazirligi qaramoğida notijorat radiostya va ikki telestya bor.

Adabiyoti ispan tilida. 16-a.da qirib yuborilgan mahalliy xalqning adabiyoti saqlanmagan. Kreollar va keltirilgan qul negrlarning oğzaki ijodi 19-a.gaça mavjud bölgan. Yozma adabiyot 19-a.dagina vujudga keldi va romantizm oqimida rivojlana boşla-di (S.Vidarte, A. Tapiyai-Revera, E.M. de Ostos). 19-a. oxirida S. Brau, M. Fernandes Xun-kos, M. Seno Gan-diya, M. Gonsales Garsianing realistik nasriy asarlari naşr etildi. 20-a. boşlarida P.-R. «modernizmi» (L. Lorens-Torres va b.) vujudga kelib, milliy mu-staqillik va öziga xos adabiyot uçun kuraş tamoyilini rivojlantirdi. 30-y.lar adabiyoti mamlakat hayotidagi ötkir ijtimoiy muammolarni kötardi. 70—90-y.larda P.X.Soto romanlari, R.Markes pyesalari, F.Matos Paoli şe'riyati, şoiralardan Laura Galyegos, Lolita Lebron asarlari ijtimoiy muammolarni teran oçib berdi.

Me'morligi va tasviriy san'ati. Kad. ğorlardagi tasvirlar, köhna toş va yoğoç öymakorligi namunalari saqlangan. 16—20-a.larda ispan me'morligi uslubida binolar qurildi. 1940-y.lardan turar joylar temir-betondan qurila boşladi. 1950 y.da P.-R. san'ati markazi taşkil topdi. F. Tu-fino, L. Omar, K.R.Rivera kabi rassomlar xalq turmuşini haqqoniy aks ettirib, şuhrat qozongan.

Teatri. 1892 y. San-Xuanda birinçi doimiy teatr — «Kolisso publiko» taşkil etildi. 1935 y. E.Belaval uyuştirgan «Areyto» truppasi teatrda indeys-ispan an'analarini davom ettirişga harakat qildi. Uning faoliyatini Un-t teatri davom ettirdi. F. Ar-rivi, E.Lagerre, F. Syerra Berdesia pyesalari sahnalaştirildi. 1958 y.dan teatr festivallari ötkaziladi. San-Xu-anda «Tapiya», «La perla», «Ateneo», «Alta essena», Un-t teatrlari işlaydi. Taniqli rej. va aktyorlari: A. Rod-riges, X. Marrero, P. Kabrera, P.Nasario, P.Arenas va b.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПУЭРТО-РИКО (Puerto Rico), Пуэрто-Рико Ҳамдўстлиги (Commonwelth of Puerto Rico) — Вест-Индияда Катта Антил о.лари архипелагининг шарқий қисмидаги Пуэрто-Рико, Вьекес, Кулебра ва Мона о.ларида жойлашган АҚШ мулки. Майд. 8,9 минг км2. Ахрлиси 3,95 млн. киши (2002). Маъмурий жиҳатдан 78 муниципал округ (district)ra бўлинади. Маъмурий маркази — Сан-Хуан ш.

Давлат тузуми. П.-Р. АҚШга «эркин қўшилган» давлат макрмига эга. Амалдаги конституцияси 1952 й. 3 июлда қабул қилинган ва ўша йил 25 июлда кучга кирган. Қонун чиқарувчи олий ҳокимият АКШ конгрессига тегишли. Пуэрториканлар расман АҚШ фуқаролари ҳисобланади, аммо АҚШ прези-денти сайловида катнашмайди. Мухто-рият доирасидаги қонун чиқарувчи ҳоки-миятни губернатор амалга оширади.

Табиати. Пуэрто-Рико о.нинг ер юзаси тоғли. Ғарбдан шарққа Кордильера-Сентраль тизмаси чўзилган (энг баланд жойи 1338 м). Шим. важан. қирғоғи пас-ттекислик. Марганец ва темир руда, тош-туз, мармар ва б. конлар бор. Иқлими тропик, пассатли. Ўртача ойлик т-ра па-сттекисликларда 24—28°, тоғларда бир-мунча салқинроқ. Йиллик ёғин микдори 800—2500 мм. Дарёлари қисқа, жўшқин, кема қатнамайди. Шим. тоғ ён бағирларида доим яшил ва аралаш ўрмонларнинг қолдиклари бор, жан. ён бағирлари бутазор. Ҳайвонлар унча кўп эмас, кўршапалак, судралиб юрувчилар ва моллюскалар учрайди.

Аҳолисининг аксарияти — пуэрториканлар (асосан, креоллар, мулатлар, негрлар), чет элликлар ҳам яшайди. Расмий тиллар — испан ва инглиз тиллари. Диндорлари — католиклар. Ша-ҳар аҳолиси 71%. Йирик шаҳарлари: Сан-Хуан, Баямон, Понсе.

Тарихи. П.-Р. ҳудудида 16-а.гача турли индейс кабилалари яшаган. 15-а. охири ва 16-а. бошларида оролни испан мустамлакачилари босиб олган. 16-а. ўрталаригача маҳаллий халқ батамом қириб ташланиб, Африкадан негр қуллар келтирилган. Англия, Голландия, Франция давлатлари П.-Р.ни эгаллаш учун кўп уруш олиб борганлар. 17—19- а.ларда мустамлака зулмига қарши бир неча марта халқ қўзғолонлари бўлди. 1868 й.ги қўзғолондан сўнг Лорес ш.да республика эълон қилинди, қўзғолон шафқатсиз бостирилди. 1873 й. қулчилик бекор қилинди. 1898 й. Париж сулҳ шартномасига биноан, П.-Р.даги ҳоки-мият Испаниядан АКШга ўтди ва у аслида АҚШ мустамлакасига айланди. 1952 й. қабул қилинган конституцияга кўра, П.-Р. АҚШга «эркин қўшилган» давлат мақомини олди. 1998 й. 13 дек.да мамлакатнинг келгуси мақоми масаласи юзасидан плебисцит ўтказилди. Аҳолининг 50,2% ҳоз. мақом сақланиб қолишини ёклаб чиқди, 46,5% П.-Р.нинг АҚШ таркибига 51-штат бўлиб кириш ғоясини қўллаб қувватлади. Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. Халқ демократия партияси, 1938 й. асос солинган; Янги тараққийпарвар партия, 1967 й. тузилган; П.-Р. Комму-нистик партияси, 1934 й. ташкил этилган; П.-Р. мустақиллик партияси, 1934 й. тузила бошлаган ва 1946 й. узил-ке-сил шаклланган; П.-Р. социали-стик партияси, 1971 й. ташкил этилган. П.-Р. меҳнаткашлари умумий конфедера-цияси, 1939 й. тузилган; П.-Р. мехнаткашлари умумий иттифоқи, 1948 й. асос солинган; П.-Р. меҳнаткашлари федерацияси, 1952 й. тузилган.

Хўжалиги кончилик саноатига ва қ.х. хом ашёсини қайта ишлашга асосланган. Ялпи ички маҳсулотда саноат улуши 39%, қ.х. улуши 1,4%ни ташкил этади. Меҳнатга лаёқатли аҳолининг 35% қ.х.да банд. Экспорт учун шакарқамиш, кофе, банан, тамаки, цитрус мевалар, пахта ва б. экилади. Ички эҳтиёж учун маккажўхори, дуккакли экинлар ва шоли етиштирилади. крамол, чўчқа, от ва парранда боқилади. Балиқ овлаш ривожланган. Марганец ва темир руда, мармар, тоштуз қазиб олинади. Озиқ-овқат саноати (айниқса, қанд-шакар, виночилик, мева кон-сервалаш, балиқни қайта ишлаш ва б. соҳалар) ривожланган. Электротехника, электрон, кимё, нефтни қайта ишлаш, цемент, фармацевтика, енгил саноат (тикувчилик, пойабзал, каштачилик) корхоналари бор. Йилига ўртача 15,3 млрд. кВтсоат электр энергия ҳосил қилинади. Автомобиль йўллари уз. 9,3 минг км. Асосий денгиз портлари: Сан-Хуан, Маягуэс, Понсе. Четга кимё ва радиоэлектрон саноати маҳсулотлари, озиқ-овқат чиқаради. Четдан хом ашё, машина ва ускуналар, кенг истеъмол моллари келтиради. Ташки савдо айланмасининг 90% АҚШга тўғри келади. Йилига 1,5 млн. сайёҳ келиб кетади. Пул бирлиги — АҚШ доллари.

Маорифи, илмий ва маданиймаърифий муассасалари. 6 ёшдан 16 ёшгача бўлган болаларнинг ўқиши мажбурий деб эълон қилинган. Умумий таълим мактабидаги таълимнинг тўла курси — 12 й. (6 й.лик элементар, 3 й.лик кичик ўрта ва 3 й.лик катта ўрта мактаб). Дарслар испан тилида олиб борилади, инглиз тили барча таълим босқичларида мажбурий предметдир. Давлатга қарашли умумий таълим мактаблари б-н бир қаторда хусусий мактаблар ҳам бор. Ўрта ҳунар-техника мактаблари ўрта махсус маълумот беради. Йирик олий ўқув юртлари: Сан-Хуан ш.даги

П.-Р. ун-ти (1903), Понсе ш.даги Католик ун -т (1948) ва б. Илмий муассасалари: Тропик ўрмончилик и.т. института, П.-Р. атом энергияси маркази, Испан-Америка лексикография ин-ти, П.-Р. мадания-ти ин-ти. Йирик ку-тубхоналари: П.-Р. университети ку-тубхонаси, Муқад-дас қалб ун-ти ку-тубхонаси ва б. Музе йлари: Китоб уйи музейи, Миллий гвардия ҳарбий музейи, Нафис санъат музейи, Армия ва ҳарбий-денгиз фло-ти тарихи музейи, Капарра харобалари парки тарихи музейи, Рассомлик музейи, Табиат тарихи музейи ва б.

Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. П.-Р.да бир қанча газ. нашр этилади. Асосийлари: «Восеро де Пуэрто-Рико» («Пуэрто-Рико жарчи-си», кундалик газ., 1974 й.дан), «Ну-эво диа» («Янги кун», кундалик газ., 1970 й.дан), «Сан-Хуан стар» («Сан-Хуан юлдузи»), инглиз тилида чиқадиган кундалик газ., 1959 й.дан) «Карибиан бизнес» («Кариб бизнеси», инглиз тилидаги ҳафтанома, 1973 й.дан), «Кларидад» («Ёруғлик», ҳаф-танома, 1959 й.дан). Миллий ахборот агентлиги йўқ. П.-Р. радиостялари уюшмаси 1947 й.да тузилган. Маориф вазирлиги қарамоғида нотижорат радиостя ва икки телестя бор.

Адабиёти испан тилида. 16-а.да қириб юборилган маҳаллий халқнинг адабиёти сақланмаган. Креоллар ва келтирилган қул негрларнинг оғзаки ижоди 19-а.гача мавжуд бўлган. Ёзма адабиёт 19-а.дагина вужудга келди ва романтизм оқимида ривожлана бошла-ди (С.Видарте, А. Тапияи-Ревера, Э.М. де Остос). 19-а. охирида С. Брау, М. Фернандес Хун-кос, М. Сено Ган-дия, М. Гонсалес Гарсианинг реалистик насрий асарлари нашр этилди. 20-а. бошларида П.-Р. «модернизми» (Л. Льоренс-Торрес ва б.) вужудга келиб, миллий му-стақиллик ва ўзига хос адабиёт учун кураш тамойилини ривожлантирди. 30-й.лар адабиёти мамлакат ҳаётидаги ўткир ижтимоий муаммоларни кўтарди. 70—90-й.ларда П.X.Сото романлари, Р.Маркес пьесалари, Ф.Матос Паоли шеърияти, шоиралардан Лаура Гальегос, Лолита Леброн асарлари ижтимоий муаммоларни теран очиб берди.

Меъморлиги ва тасвирий санъати. Кад. ғорлардаги тасвирлар, кўҳна тош ва ёғоч ўймакорлиги намуналари сақланган. 16—20-а.ларда испан меъморлиги услубида бинолар қурилди. 1940-й.лардан турар жойлар темир-бетондан қурила бошлади. 1950 й.да П.-Р. санъати маркази ташкил топди. Ф. Ту-финьо, Л. Омар, К.Р.Ривера каби рассомлар халқ турмушини ҳаққоний акс эттириб, шуҳрат қозонган.

Театри. 1892 й. Сан-Хуанда биринчи доимий театр — «Колиссо публико» ташкил этилди. 1935 й. Э.Белаваль уюштирган «Арейто» труппаси театрда индейс-испан анъаналарини давом эттиришга ҳаракат қилди. Унинг фаолиятини Ун-т театри давом эттирди. Ф. Ар-риви, Э.Лагерре, Ф. Сьерра Бердесиа пьесалари саҳналаштирилди. 1958 й.дан театр фестиваллари ўтказилади. Сан-Ху-анда «Тапия», «Ла перла», «Атенео», «Альта эссена», Ун-т театрлари ишлайди. Таниқли реж. ва актёрлари: А. Род-ригес, X. Марреро, П. Кабрера, П.Насарио, П.Аренас ва б.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.