Pufak kamera
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 448-b. — ziyouz.com
Pufak kamera — ionlaşgan zar-ralar izlarini qayd qiluvçi asbob. Dastlabki P.k.ni 1952 y.da D. Glezer ixtiro qilgan. P.k. Vilson kamerasiga öxşab zarralarning tabiati va xossalarini aniklaşga, ularning özaro ta'sirlaşuvi va parçalanişi töğrisida töliq ma'lumot olişga imkon beradi. P.k.ning işlaşi zarra trayektoriyasi yaqinida öta qizigan suyuqlikning qay-nab ketişi (mayda buğ pufakçalari hosil bölişi) hodisasiga asoslangan. P.k.da membrana yoki porşen yordamida bosimni tez pasaytirib suyuklikning qaynab ketişiga erişiladi (rasmga q.). Iş suyukligi sifatida köpinça suyuq vodorod va deyteriydan (kriogen P.k.) yoki proton, freon, propan-freon aralaşmasidan (oğir suyuqlikli P.k.) foydalaniladi. Qaynab ketgan suyuklik qisqagina vaqt mavjud böladi. Kamera öta sezgir holatga kelgan (suyukdik qay-nay boşlagan vaqt)da unga ionlaşgan zarralar kiritiladi. Zarralarning izlari böylab pufakçalar zanjir hosil qilib köpaya boşlaydi. Pufakçalar 0,1— 0,3 mm ölçamga ega bölganda, kamera L manba b-n yoritiladi va izlar O, va O2 obyektivlar yordamida suratga olinadi (stereorasmga oliş deyiladi). Şundan söng kamerada bosim oşa boşlaydi, pufakçalar yöqola boşlaydi va kamera yana işlaşga tayyor böladi. P.k.da iş sikli 1 sekunddan qisqa vaqt davom etadi. Kuçli magnit maydonida P.k. yordamida za-ryadlangan zarralar trayektoriyasining egrilik radiusi böyiça ularning im-pulsi aniqlanadi. P.k.dan köpinça za-ryadlangan zarralar tezlatkiçila foydalaniladi. Bunda kamerada iş siklining boşlanişi unga zarralarning kiriş vaktiga moye tuşişi kerak.
Ad.: Aleksandrov Yu. A. [i dr.], Puzirkoviye kameri, M., 1963.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПУФАК КАМЕРА — ионлашган зар-ралар изларини қайд қилувчи асбоб. Дастлабки П.к.ни 1952 й.да Д. Глезер ихтиро қилган. П.к. Вильсон камерасига ўхшаб зарраларнинг табиати ва хоссаларини аниклашга, уларнинг ўзаро таъсирлашуви ва парчаланиши тўғрисида тўлиқ маълумот олишга имкон беради. П.к.нинг ишлаши зарра траекторияси яқинида ўта қизиган суюқликнинг қай-наб кетиши (майда буғ пуфакчалари ҳосил бўлиши) ҳодисасига асосланган. П.к.да мембрана ёки поршень ёрдамида босимни тез пасайтириб суюкликнинг қайнаб кетишига эришилади (расмга қ.). Иш суюклиги сифатида кўпинча суюқ водород ва дейтерийдан (криоген П.к.) ёки протон, фреон, пропан-фреон аралашмасидан (оғир суюқликли П.к.) фойдаланилади. Қайнаб кетган суюклик қисқагина вақт мавжуд бўлади. Камера ўта сезгир ҳолатга келган (суюкдик қай-най бошлаган вақт)да унга ионлашган зарралар киритилади. Зарраларнинг излари бўйлаб пуфакчалар занжир ҳосил қилиб кўпая бошлайди. Пуфакчалар 0,1— 0,3 мм ўлчамга эга бўлганда, камера Л манба б-н ёритилади ва излар О, ва О2 объективлар ёрдамида суратга олинади (стереорасмга олиш дейилади). Шундан сўнг камерада босим оша бошлайди, пуфакчалар йўқола бошлайди ва камера яна ишлашга тайёр бўлади. П.к.да иш цикли 1 секунддан қисқа вақт давом этади. Кучли магнит майдонида П.к. ёрдамида за-рядланган зарралар траекториясининг эгрилик радиуси бўйича уларнинг им-пульси аниқланади. П.к.дан кўпинча за-рядланган зарралар тезлаткичила фойдаланилади. Бунда камерада иш циклининг бошланиши унга зарраларнинг кириш вактига мое тушиши керак.
Ад.: Александров Ю. А. [и др.], Пузырьковые камеры, М., 1963.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.