Pul islohotlari

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 438–440-b. — ziyouz.com

Pul islohotlari - milliy valyutani mustahkamlaş, pul birligini barqarorlaştiriş va pul muomalasini tartibga soliş maqsadida davlat tomonidan mamlakat pul tizimini töliq yoki qisman qayta taşkil etiş. P.i. qoğoz pul belgilarining hammasi yoki bir qismi qadrsizlanganda va ularning hajmi köpayib, yangisi (qoğoz yoki metall) b-n almaştiriş lozim bölganda, pulning oltin qiymati yoki valyuta kursi özgarganda, pul tizimiga özgartiş kiritiş zarur bölganda ötkaziladi. P.i. mamlakatdagi iqtisodiy holatga, pulning qadr-sizlaniş darajasiga va davlatning siyosatiga boğliq holda turli usullar-da: ortiqça qoğoz pullarni yöq qiliş yöli b-n pul hajmini kamaytiriş (deflyatsiya); eski pul belgilarini yöq qilib, yangi qoğoz pul belgilarini zarur mikdorda çikariş (nullifikatsiya); eski pul belgilarini yirikroq yangi pul belgilariga almaştiriş (denominatsiya); pul birligi yoki qoğoz pul birligi kursining metall qiymati va çet el valyutasiga nisbatan kursini pasaytiriş (devalvatsiya); pul birligidagi metall qiymati yoki qoğoz pul kursini taşki davlatlar valyutasiga nisbatan oşiriş (revalvatsiya) va b. şakllarda amalga oşiriladi.

Sobiq Ittifoq (Rossiya)da 1922—23 y.larda eski 1 mln. rubl yangi 1 rublga, Germaniyada 1-jahon uruşi va undan sönggi davrlarda pulning haddan taşqari qadrsizlanişi natijasida 1924 y.gi P.i. davrida yangi 1 marka eski 1 trln. markaga, Gretsiyada 1944 y. noyab. da 50 mlrd. draxma yangi 1 draxmaga almaştirilgan edi. 2-jahon uruşi yakunlanişi arafasida va undan keyin bir qator xorijiy davlatlarda P.i. (Belgiya — 1944 y., Fransiya, Daniya, Gollandiya va Norvegiya — 1945 y., Yaponiya — 1946 y., Avstriya — 1947 y.) amalga oşirildi.

Hozirgi Markaziy Osiyo hududlarida muxim P.i. Amir Temur hukmronlik qilgan davrdan boşlangan. Uning taşabbusi b-n öşa davrgaça muomalada bölgan mayda mis tangalar örniga sifat va hajm jihatdan bir neça marta ortiq bölgan, yirik qiymatga ega oltin va kumuş tangalar zarb etila boşlagan. Amir Temur tasarrufida bir neça zarbxonalar bölganligi va ularda zarb etilgan tangalar Yevropada ham maşhur bölganligi haqida köp ma'lumotlar bor. Birgina Ğarbiy Eron va Ozarbayjonda Amir Temurning nomi bitilgan 120 turdan ortiq oltin va kumuş tangalar muomalaga kiritilgan. Mirzo Uluğbek tomonidan 1428 y. amalga oşirilgan P.i.da ilgari zarb etilgan mis tangalarning muomalada bölişi taqiqlangan. Bir qator şaharlarda — Buxoro, Samarqand, Toşkent, Şohruxiya, Andijon, Qarşi va Ter-mizda yangi tangalar zarb etila boşlagan. Eski tangalarni yangi tangalarga almaştiriş tugallangandan keyin, fakat Buxorodagi zarbxona faoliyati saklab qolinib, qolganlari yopilgan.

Şayboniylar davrida ham tangalar zarb kilişda yangilik kiritilgan. Ol-dingi xukmdorlar tomonidan zarb etilgan tangalardagi yozuvlar ustiga yangi tamğalar zarb qilinib, muomalaga çiqarilgan. Bu davrda, asosan, dinor nomi b-n yuritilgan juda köp miqdordagi mis tangalar va vazni 3 g bölgan kumuş tangalar muomalada bölgan.

19-a.ning boşlaridan Buxoro amirligida vazni 4,5 g lik «tillo» nomi (oltin) b-n tangalar zarb etilgan. Kumuşdan işlangan tanga deb ataluvçi pul birliklari 1920 y.ga qadar muomalada yurgan. Buxoro amirligida 1918 y.dan boşlab muomalaga nominali 20, 60, 100, 200, 300, 500, 1000, 2000, 3000, 5000 va 10000 tangalik qoğoz pullar çiqarilgan. 1921 y.da Buxoro Xalq banki muomalaga yangi, nominali rublda körsatilgan qoğoz pullarni çiqara boşladi. Bu pullar 3000, 10000 va 20000 rubl nominaliga ega bölgan. 1922 y.da Buxoro Xalq banki tomonidan denominatsiya amalga oşirilib, pulning nominali yuzlab marta kamay-tirilgan va 1, 5, 10, 25, 100 rubllik yangi pullar muomalaga çiqarildi. Ammo köp ötmasdan, kuçli inflyatsiya natijasida past nominaldagi pul belgilari bozor ehtiyojlarini qondira olmadi va 1000, 2500, 5000 rubllik pullar bosib çiqarildi. 1920—21 y.larda Xorazm Sovet Xalq Respubli-kasi (XSXR) tomonidan muomalaga 250, 500, 750, 1000, 2000, 5000 va 10000 rubl nominalida ipakdan qölda töqilgan maxsus pul belgilari çikarilgan. Uşbu pullar XSXR tugatilganga qadar, ya'ni 1924 y.gaça muomalada bölgan. Yuqori inflyatsiya natijasida 1922 — 23 y.larda XSXR tomonidan denominatsiya amalga oşirilib, eski pullarning ustiga ularning yangi no-minalini körsatuvçi tamgalar bosilgan. 1921—22 va undan keyingi yillarda P.i.ni ötkazişga qaratilgan qator tadbirlar Turkiston ASSRda amalga oşirildi. 1923—24 y.larda Buxoro va Xorazm Xalq Respublikalarining pul belgilari RSFSR pul belgilari (rubl çervon) b-n almaştiriddi. Fuqarolar uruşi davrida Turkiston frontlar halqasi içida qolganda Toşkentda Turkiston ASSRning puli — turkbonlar çiqarilgan. Keyinçalik 1921 y. 1 yanv. dan boşlab Turkistonda 3 oy davomida P.i. ötkazilib, turkbon RSFSR pul birligiga 10:1 nisbatda almaştirildi. 1947 y.da sobiqSSSRda P.i. ötkazildi, mahsulotlarni taqsimlaşda kartoçka tizimi tugatildi va davlat kooperativ çakana savdosi nar-xida yagona tartib örnatildi. Muomaladagi hamma pul belgilari 10:1 nisbatda yangi pul belgilariga almaştirildi. 1950 y.ga kelib oltin tovar za-xirasining köpayişi, çet el valyutasiga nisbatan pul kursining oşişi, narxlar masştabi özgarişi 1961 y.da muomaladagi pul belgilarini 10:1 nisbatda yangi pul belgilariga almaştirilişiga olib keldi.

Özbekiston Davlat mustaqilligiga erişgaç, Rossiya öz milliy valyutasini çiqargunga qadar boşqa sobiq It-tifoq respublikalari singari vaqtinça rubl zonasida qoldi va mamlakatda amalda bölgan iqtisodiy şart-şaroitlarni hisobga olib, öz milliy valyutasini muomalaga kiritişni ikki bosqiçda amalga oşirdi. Bi-rinçi bosqiç: 1993 y.ning 15 noyab.dan iş haqi, pensiya, stipendiya, nafaqa va aholi daromadlarining öz vaqtida tölanişini, respublika içki iste'mol bozorini ta'minlaş maqsadida Özbekiston Respublikasi hududida tölov vositasi sifatida 1961—92 y.lardagi rubl banknotlari va Rossiya bankining 1993 y.dagi rubli b-n parallel ravişda 1:1 nisbatda oraliq valyuta sifatida «sömkupon» muomalaga kiritildi. Özbekiston Respublikasi Markaziy banki muomalaga qiymati 1, 3, 5, 10, 25, 50, 100, 200, 500, 1000, 5000, 10000 sömkupon qoğoz pullarni çiqardi. Ikkinçi bosqiç: 1994 y. 1 iyulidan boşlab Özbekiston Respublikasining milliy valyutasi söm 1 söm = 1000 sömkupon nisbati b-n muomalaga kiritildi. Markaziy bank muomalaga qiymati 1, 3, 5, 10, 25, 50, 100 söm bölgan bank qoğoz pullari (banknotlar) va 1, 3, 5, 10, 20, 50 tiyin bölgan metall tangalar çiqardi.

Özbekiston Respublikasi öz milliy valyutasini muomalaga kiritişi, ikki bosqiçli bank tizimi va musta-qil pul tizimi taşkil etilişi pul-kredit siyosatinp erkin yuritiş im-konini berdi. Hisobkitoblarni yengillaştiriş maqsadida 1997 y.dan boşlab muomalaga 200 sömlik, 1999 y.dan 500 sömlik va 2001 y.dan 1000 sömlik bank qoğoz pullari (banknotlar) muomalaga çiqarildi.

Fayzulla Mullajonov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПУЛ ИСЛОҲОТЛАРИ - миллий валютани мустаҳкамлаш, пул бирлигини барқарорлаштириш ва пул муомаласини тартибга солиш мақсадида давлат томонидан мамлакат пул тизимини тўлиқ ёки қисман қайта ташкил этиш. П.и. қоғоз пул белгиларининг ҳаммаси ёки бир қисми қадрсизланганда ва уларнинг ҳажми кўпайиб, янгиси (қоғоз ёки металл) б-н алмаштириш лозим бўлганда, пулнинг олтин қиймати ёки валюта курси ўзгарганда, пул тизимига ўзгартиш киритиш зарур бўлганда ўтказилади. П.и. мамлакатдаги иқтисодий ҳолатга, пулнинг қадр-сизланиш даражасига ва давлатнинг сиёсатига боғлиқ ҳолда турли усуллар-да: ортиқча қоғоз пулларни йўқ қилиш йўли б-н пул ҳажмини камайтириш (дефляция); эски пул белгиларини йўқ қилиб, янги қоғоз пул белгиларини зарур микдорда чикариш (нуллификация); эски пул белгиларини йирикроқ янги пул белгиларига алмаштириш (деноминация); пул бирлиги ёки қоғоз пул бирлиги курсининг металл қиймати ва чет эл валютасига нисбатан курсини пасайтириш (девальвация); пул бирлигидаги металл қиймати ёки қоғоз пул курсини ташки давлатлар валютасига нисбатан ошириш (ревальвация) ва б. шаклларда амалга оширилади.

Собиқ Иттифоқ (Россия)да 1922—23 й.ларда эски 1 млн. рубль янги 1 рублга, Германияда 1-жаҳон уруши ва ундан сўнгги даврларда пулнинг ҳаддан ташқари қадрсизланиши натижасида 1924 й.ги П.и. даврида янги 1 марка эски 1 трлн. маркага, Грецияда 1944 й. нояб. да 50 млрд. драхма янги 1 драхмага алмаштирилган эди. 2-жаҳон уруши якунланиши арафасида ва ундан кейин бир қатор хорижий давлатларда П.и. (Бельгия — 1944 й., Франция, Дания, Голландия ва Норвегия — 1945 й., Япония — 1946 й., Австрия — 1947 й.) амалга оширилди.

Ҳозирги Марказий Осиё ҳудудларида мухим П.и. Амир Темур ҳукмронлик қилган даврдан бошланган. Унинг ташаббуси б-н ўша давргача муомалада бўлган майда мис тангалар ўрнига сифат ва ҳажм жиҳатдан бир неча марта ортиқ бўлган, йирик қийматга эга олтин ва кумуш тангалар зарб этила бошлаган. Амир Темур тасарруфида бир неча зарбхоналар бўлганлиги ва уларда зарб этилган тангалар Европада ҳам машҳур бўлганлиги ҳақида кўп маълумотлар бор. Биргина Ғарбий Эрон ва Озарбайжонда Амир Темурнинг номи битилган 120 турдан ортиқ олтин ва кумуш тангалар муомалага киритилган. Мирзо Улуғбек томонидан 1428 й. амалга оширилган П.и.да илгари зарб этилган мис тангаларнинг муомалада бўлиши тақиқланган. Бир қатор шаҳарларда — Бухоро, Самарқанд, Тошкент, Шоҳрухия, Андижон, Қарши ва Тер-мизда янги тангалар зарб этила бошлаган. Эски тангаларни янги тангаларга алмаштириш тугаллангандан кейин, факат Бухородаги зарбхона фаолияти саклаб қолиниб, қолганлари ёпилган.

Шайбонийлар даврида ҳам тангалар зарб килишда янгилик киритилган. Ол-динги хукмдорлар томонидан зарб этилган тангалардаги ёзувлар устига янги тамғалар зарб қилиниб, муомалага чиқарилган. Бу даврда, асосан, динор номи б-н юритилган жуда кўп миқдордаги мис тангалар ва вазни 3 г бўлган кумуш тангалар муомалада бўлган.

19-а.нинг бошларидан Бухоро амирлигида вазни 4,5 г лик «тилло» номи (олтин) б-н тангалар зарб этилган. Кумушдан ишланган танга деб аталувчи пул бирликлари 1920 й.га қадар муомалада юрган. Бухоро амирлигида 1918 й.дан бошлаб муомалага номинали 20, 60, 100, 200, 300, 500, 1000, 2000, 3000, 5000 ва 10000 тангалик қоғоз пуллар чиқарилган. 1921 й.да Бухоро Халқ банки муомалага янги, номинали рублда кўрсатилган қоғоз пулларни чиқара бошлади. Бу пуллар 3000, 10000 ва 20000 рубль номиналига эга бўлган. 1922 й.да Бухоро Халқ банки томонидан деноминация амалга оширилиб, пулнинг номинали юзлаб марта камай-тирилган ва 1, 5, 10, 25, 100 рубллик янги пуллар муомалага чиқарилди. Ammo кўп ўтмасдан, кучли инфляция натижасида паст номиналдаги пул белгилари бозор эҳтиёжларини қондира олмади ва 1000, 2500, 5000 рубллик пуллар босиб чиқарилди. 1920—21 й.ларда Хоразм Совет Халқ Республи-каси (ХСХР) томонидан муомалага 250, 500, 750, 1000, 2000, 5000 ва 10000 рубль номиналида ипакдан қўлда тўқилган махсус пул белгилари чикарилган. Ушбу пуллар ХСХР тугатилганга қадар, яъни 1924 й.гача муомалада бўлган. Юқори инфляция натижасида 1922 — 23 й.ларда ХСХР томонидан деноминация амалга оширилиб, эски пулларнинг устига уларнинг янги но-миналини кўрсатувчи тамгалар босилган. 1921—22 ва ундан кейинги йилларда П.и.ни ўтказишга қаратилган қатор тадбирлар Туркистон АССРда амалга оширилди. 1923—24 й.ларда Бухоро ва Хоразм Халқ Республикаларининг пул белгилари РСФСР пул белгилари (рубль червон) б-н алмаштиридди. Фуқаролар уруши даврида Туркистон фронтлар ҳалқаси ичида қолганда Тошкентда Туркистон АССРнинг пули — туркбонлар чиқарилган. Кейинчалик 1921 й. 1 янв. дан бошлаб Туркистонда 3 ой давомида П.и. ўтказилиб, туркбон РСФСР пул бирлигига 10:1 нисбатда алмаштирилди. 1947 й.да собиқСССРда П.и. ўтказилди, маҳсулотларни тақсимлашда карточка тизими тугатилди ва давлат кооператив чакана савдоси нар-хида ягона тартиб ўрнатилди. Муомаладаги ҳамма пул белгилари 10:1 нисбатда янги пул белгиларига алмаштирилди. 1950 й.га келиб олтин товар за-хирасининг кўпайиши, чет эл валютасига нисбатан пул курсининг ошиши, нархлар масштаби ўзгариши 1961 й.да муомаладаги пул белгиларини 10:1 нисбатда янги пул белгиларига алмаштирилишига олиб келди.

Ўзбекистон Давлат мустақиллигига эришгач, Россия ўз миллий валютасини чиқаргунга қадар бошқа собиқ Ит-тифоқ республикалари сингари вақтинча рубль зонасида қолди ва мамлакатда амалда бўлган иқтисодий шарт-шароитларни ҳисобга олиб, ўз миллий валютасини муомалага киритишни икки босқичда амалга оширди. Би-ринчи босқич: 1993 й.нинг 15 нояб.дан иш ҳақи, пенсия, стипендия, нафақа ва аҳоли даромадларининг ўз вақтида тўланишини, республика ички истеъмол бозорини таъминлаш мақсадида Ўзбекистон Республикаси ҳудудида тўлов воситаси сифатида 1961—92 й.лардаги рубль банкнотлари ва Россия банкининг 1993 й.даги рубли б-н параллел равишда 1:1 нисбатда оралиқ валюта сифатида «сўмкупон» муомалага киритилди. Ўзбекистон Республикаси Марказий банки муомалага қиймати 1, 3, 5, 10, 25, 50, 100, 200, 500, 1000, 5000, 10000 сўмкупон қоғоз пулларни чиқарди. Иккинчи босқич: 1994 й. 1 июлидан бошлаб Ўзбекистон Республикасининг миллий валютаси сўм 1 сўм = 1000 сўмкупон нисбати б-н муомалага киритилди. Марказий банк муомалага қиймати 1, 3, 5, 10, 25, 50, 100 сўм бўлган банк қоғоз пуллари (банкнотлар) ва 1, 3, 5, 10, 20, 50 тийин бўлган металл тангалар чиқарди.

Ўзбекистон Республикаси ўз миллий валютасини муомалага киритиши, икки босқичли банк тизими ва муста-қил пул тизими ташкил этилиши пул-кредит сиёсатинп эркин юритиш им-конини берди. Ҳисобкитобларни енгиллаштириш мақсадида 1997 й.дан бошлаб муомалага 200 сўмлик, 1999 й.дан 500 сўмлик ва 2001 й.дан 1000 сўмлик банк қоғоз пуллари (банкнотлар) муомалага чиқарилди.

Файзулла Муллажонов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.