Puls
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 443–444-b. — ziyouz.com
Puls (lot. pulsus — turtki) — tomir urişi. Yurak qisqarişi natijasida qon tomirlarining ritmik tebranişi; kengayib, torayişi. Arterialvenoz va kapillyar P. tafovut etiladi. Odatda, bilak arteriyasi P.i eng katta amaliy ahamiyatga ega.
Soğlom kişilarda P.ning tezligi yurak qisqarişi tezligiga moye bölib, bir min.da 60—80 marta tomir urişiga teng. Yurakning bir min.da 90 mar-tadan ortiq qisqarişi taxikardiya, 60 martadan kam qisqarişi — bradikar-diya deb ataladi. Yurakning ba'zi kasalliklarida P. yurak qisqarişi tezligidan kam bölişi mumkin — P. defitsita. P. bolalarda kattalarga nisbatan ortiqroq, qiz bolalarda öğil bolalarga nisbatan birmunça ortiqroq, tunda kunduziga nisbatan kamroq böladi.
Jismoniy mehnat qilganda, nervemotsional reaksiyalarda P. ortadi.
Normal holatda P. ritmik (bir tekis), ya'ni P. tölqinlari ma'lum vaqt oraliğida sodir böladi. Yurak ritmining buzilişi aritmiya deb ataladi (q. Yurak-tomir sistemasi), bunda P. tölqinlari bir xil vaqt oraliğida notekis böladi. P.ning tarangligi ar-terial qon bosimiga boğliq, gipertoniyada goyatda kuçayadi, gipotoniya va yurak kasalliklarida böşaşadi. P.ning töliq yoki töliq emasligi yurak qisqarişi kuçiga boğliq. P.ning boşqa öziga xos köpgina xususiyatlarini biliş vraçga bemorning ahvoli haqida ma'lumot beradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПУЛЬС (лот. pulsus — туртки) — томир уриши. Юрак қисқариши натижасида қон томирларининг ритмик тебраниши; кенгайиб, торайиши. Артериалвеноз ва капилляр П. тафовут этилади. Одатда, билак артерияси П.и энг катта амалий аҳамиятга эга.
Соғлом кишиларда П.нинг тезлиги юрак қисқариши тезлигига мое бўлиб, бир мин.да 60—80 марта томир уришига тенг. Юракнинг бир мин.да 90 мар-тадан ортиқ қисқариши тахикардия, 60 мартадан кам қисқариши — брадикар-дия деб аталади. Юракнинг баъзи касалликларида П. юрак қисқариши тезлигидан кам бўлиши мумкин — П. дефицита. П. болаларда катталарга нисбатан ортиқроқ, қиз болаларда ўғил болаларга нисбатан бирмунча ортиқроқ, тунда кундузига нисбатан камроқ бўлади.
Жисмоний меҳнат қилганда, нервэмоционал реакцияларда П. ортади.
Нормал ҳолатда П. ритмик (бир текис), яъни П. тўлқинлари маълум вақт оралиғида содир бўлади. Юрак ритмининг бузилиши аритмия деб аталади (қ. Юрак-томир системаси), бунда П. тўлқинлари бир хил вақт оралиғида нотекис бўлади. П.нинг таранглиги ар-териал қон босимига боғлиқ, гипертонияда гоятда кучаяди, гипотония ва юрак касалликларида бўшашади. П.нинг тўлиқ ёки тўлиқ эмаслиги юрак қисқариши кучига боғлиқ. П.нинг бошқа ўзига хос кўпгина хусусиятларини билиш врачга беморнинг аҳволи ҳақида маълумот беради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.