Pulsarlar
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 444-b. — ziyouz.com
Pulsarlar [ing. pulsars, Pulsating Sources of Radioemission (radionurlanişlarning pulyelanuvçi manbalari) sözlarining qisqartmasidan] — davriy radionurlanişlar tarqatib turuvçi kosmik obyektlar. P. nurlanişi 10 sm dan 10 m gaça kuzatiladi, uning maksimumi metrli radiodiapazonga töğri keladi. Birinçi P. 1967 y.da ingliz radioastronomlari tomonidan kaşf etilgan. Hoz. kungaça 100 dan ortiq P. topilgan. Bu P.ning pulsa-siyalaniş davri 0,033 dan 3,75 sekundgaça bölgan oraliqda sodir böladi. P. davri asta-sekin ortadi. Davrning ikki marta ortişi uçun ketadigan vaqt million va bir neça ön million yil-ga, ya'ni P. yoşiga barobar vaqtga teng böladi. Mac, Qisqiçbaqasimon tumanlik içidagi P.ning davri 2400 y.da, «Yelkanlar» yulduz turkumida çaknagan öta yangi yulduz markazidagi P.niki 24 ming yilda ikki martagaça uzoklaşadi. Bu P. eng yoş hisoblanadi va davri eng qisqa, çunki ular atrofida gaz qobiği kuzatiladi. Uzun davrli P. keksa sanaladi, ular atrofidagi gaz qobiği fazoga soçilib ketgan. Yoş P.da davrni sakrab kamayişi kuzatiladi.
P. nurlanişining alohida impuls lar tarzida kuzatilişi tez aylanayotgan va projektor singari yönaltirilgan nurlaniş soçayotgan yulduzlar bölsa kerak, degan xulosaga olib keladi. Ketma-ket impulyelar oraliği yulduzning aylaniş davriga teng. Kiçik davr b-n aylanuvçi yulduzning özi ham juda kiçik (radiusi bir neça km) bölişi kerak. Bunday yulduz öta yangi yulduzning çaqnaşi natijasida hosil bölgan neytron yulduz bölişi mumkin. P. orasida rentgen nurlanişi pulsatsiyalanuvçilari ham bor. Bunday P. rentgen P. deb ataladi va ular ziç qöşaloq yulduz tizimiga kiruvçi neytron yudduzga qöşni yudduzdan oqib tuşayotgan modda energiyasi xisobiga rentgen nurlaniş soçadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПУЛЬСАРЛАР [инг. pulsars, Pulsating Sources of Radioemission (радионурланишларнинг пульеланувчи манбалари) сўзларининг қисқартмасидан] — даврий радионурланишлар тарқатиб турувчи космик объектлар. П. нурланиши 10 см дан 10 м гача кузатилади, унинг максимуми метрли радиодиапазонга тўғри келади. Биринчи П. 1967 й.да инглиз радиоастрономлари томонидан кашф этилган. Ҳоз. кунгача 100 дан ортиқ П. топилган. Бу П.нинг пульса-цияланиш даври 0,033 дан 3,75 секундгача бўлган оралиқда содир бўлади. П. даври аста-секин ортади. Даврнинг икки марта ортиши учун кетадиган вақт миллион ва бир неча ўн миллион йил-га, яъни П. ёшига баробар вақтга тенг бўлади. Mac, Қисқичбақасимон туманлик ичидаги П.нинг даври 2400 й.да, «Елканлар» юлдуз туркумида чакнаган ўта янги юлдуз марказидаги П.ники 24 минг йилда икки мартагача узоклашади. Бу П. энг ёш ҳисобланади ва даври энг қисқа, чунки улар атрофида газ қобиғи кузатилади. Узун даврли П. кекса саналади, улар атрофидаги газ қобиғи фазога сочилиб кетган. Ёш П.да даврни сакраб камайиши кузатилади.
П. нурланишининг алоҳида импульс лар тарзида кузатилиши тез айланаётган ва прожектор сингари йўналтирилган нурланиш сочаётган юлдузлар бўлса керак, деган хулосага олиб келади. Кетма-кет импульелар оралиғи юлдузнинг айланиш даврига тенг. Кичик давр б-н айланувчи юлдузнинг ўзи ҳам жуда кичик (радиуси бир неча км) бўлиши керак. Бундай юлдуз ўта янги юлдузнинг чақнаши натижасида ҳосил бўлган нейтрон юлдуз бўлиши мумкин. П. орасида рентген нурланиши пульсацияланувчилари ҳам бор. Бундай П. рентген П. деб аталади ва улар зич қўшалоқ юлдуз тизимига кирувчи нейтрон юддузга қўшни юддуздан оқиб тушаётган модда энергияси хисобига рентген нурланиш сочади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.