Punktuatsiya
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 445-b. — ziyouz.com
Punktuatsiya (lot. punctum — nuqta; kiçkina doğ) — 1) alifbodan taşqari bölgan grafik belgilar {tiniş belgilari) tizimi bölib, grafika va orfografiya (imlo) b-n birgalikda yozma tilning asosiy vositalarini taşkil etadi. P.ning asosiy vazifasi yozma (bosma) matnni qismlarga ajra-tiş, grafik jihatdan şakllantiriş-dir; 2) yozma matnni punktuatsion ras-miylaştirişni tartibga soluvçi, har bir til uçun tarixan şakllangan qoidalar, meyorlar; 3) P. tizimi krnu-niyatlarini, şuningdek, tiniş belgilarining qöllaniş meyorlarini örganadigan tilşunoslik bölimi.
Muayyan milliy til grafikasi (yozuvi) 2 xil vositadan: harflar (alifbo) va tiniş belgilari (punktuatsiya) tizimidan iborat. P. tarixi, punktuatsion tizimniig paydo bölişi, tiniş belgilarining soni turli tillarda turliça namoyon böladi. Mac, punktuatsion tizim hoz. ma'no va körinişda Ğarbiy Yevropa tillari yozuvlarida 15—16-a.larda, rus yozuvida 18-a. da, uzbek yozuvida esa 19-a. ning 2yar-mida paydo bölgan. Yoki ingliz tili punktuatsion tizimida apostrof va defis ham tiniş belgisi hisoblanib, ularning jami 12 ta bölsa, hoz. özbek P.si quyidagi 10 ta tiniş belgisidan iborat: vergul, ikki nuqta, köp nuqta, nuqta, nuqtali vergul, söroq belgisi, tire, undov belgisi, qavs, qöştirnoq. P.ning qöllanişida ham tillararo tafovut bölişi mumkin, mas, ispan tilida söroq va undov belgilari gapning boşida va oxirida qöyiladi.
P. tilning sintaktik qurilişi b-n uzviy boğliq bölib, yozma nutqni töğri, ifodali, aniq bayon qilişda, uning uslubiy ravonligini, tez tuşunilişini ta'minlaşda muhim vositadir. Öz navbatida, muayyan tiddagi P. an'analarining mustahkamlanişi va takomillaşuvida tanikli yozuvçilarning ijo-di hamda tiniş belgilarining qöllaniş kridalarini belgilovçi va tartibga soluvçi tilşunoslar faoliyati katta ahamiyatga ega. Hoz. uzbek P.sining şakllanişi, rivoji, uning örganilişi Fitrat, S. Ibrohimov, H. Ğoziyev, O. Usmon, Ğ. Abdurahmonov, K. Nazarov va b. tilşunoslarning nomi b-n boğliq.
Abduvahob Madvaliyev, Ne'mat Mahkamov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПУНКТУАЦИЯ (лот. punctum — нуқта; кичкина доғ) — 1) алифбодан ташқари бўлган график белгилар {тиниш белгилари) тизими бўлиб, графика ва орфография (имло) б-н биргаликда ёзма тилнинг асосий воситаларини ташкил этади. П.нинг асосий вазифаси ёзма (босма) матнни қисмларга ажра-тиш, график жиҳатдан шакллантириш-дир; 2) ёзма матнни пунктуацион рас-мийлаштиришни тартибга солувчи, ҳар бир тил учун тарихан шаклланган қоидалар, меъёрлар; 3) П. тизими крну-ниятларини, шунингдек, тиниш белгиларининг қўлланиш меъёрларини ўрганадиган тилшунослик бўлими.
Муайян миллий тил графикаси (ёзуви) 2 хил воситадан: ҳарфлар (алифбо) ва тиниш белгилари (пунктуация) тизимидан иборат. П. тарихи, пунктуацион тизимнииг пайдо бўлиши, тиниш белгиларининг сони турли тилларда турлича намоён бўлади. Mac, пунктуацион тизим ҳоз. маъно ва кўринишда Ғарбий Европа тиллари ёзувларида 15—16-а.ларда, рус ёзувида 18-а. да, узбек ёзувида эса 19-а. нинг 2яр-мида пайдо бўлган. Ёки инглиз тили пунктуацион тизимида апостроф ва дефис ҳам тиниш белгиси ҳисобланиб, уларнинг жами 12 та бўлса, ҳоз. ўзбек П.си қуйидаги 10 та тиниш белгисидан иборат: вергул, икки нуқта, кўп нуқта, нуқта, нуқтали вергул, сўроқ белгиси, тире, ундов белгиси, қавс, қўштирноқ. П.нинг қўлланишида ҳам тиллараро тафовут бўлиши мумкин, мас, испан тилида сўроқ ва ундов белгилари гапнинг бошида ва охирида қўйилади.
П. тилнинг синтактик қурилиши б-н узвий боғлиқ бўлиб, ёзма нутқни тўғри, ифодали, аниқ баён қилишда, унинг услубий равонлигини, тез тушунилишини таъминлашда муҳим воситадир. Ўз навбатида, муайян тиддаги П. анъаналарининг мустаҳкамланиши ва такомиллашувида таникли ёзувчиларнинг ижо-ди ҳамда тиниш белгиларининг қўлланиш кридаларини белгиловчи ва тартибга солувчи тилшунослар фаолияти катта аҳамиятга эга. Ҳоз. узбек П.сининг шаклланиши, ривожи, унинг ўрганилиши Фитрат, С. Иброҳимов, Ҳ. Ғозиев, О. Усмон, Ғ. Абдураҳмонов, К. Назаров ва б. тилшуносларнинг номи б-н боғлиқ.
Абдуваҳоб Мадвалиев, Неъмат Маҳкамов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.