Puştu tili
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 454-b. — ziyouz.com
Puştu tili PUŞTU TILI, afğon tili, paştu — eroniy tillarnçnt şarqiy guruhiga mansub tillardan biri; Afğonistondagi ikkinçi rasmiy tildan (dari tili b-n birga) bittasi. Afğonistonning Qandahor, Jalolobod, Ğazna, Xost, Farax viloyatlari va Ko-bul ş.da, Pokistonning Vaziriston, Balujiston va b. hududlarida, Peşovar ş.da tarqalgan. Sözlaşuvçilarning umumiy soni 25 mln. kişidan ortiq bölib, ularning uçdan ikki qismi Pokistonda yaşaydi. Köp sonli hududiy va qabilaviy lahjalar asosan 2 guruhni taşkil etadi: şarqiy yoki peşovarjalolobod lahjasi va ğarbiy yoki qandahor laxjasi; şuningdek, jan. laxja ham (Afğonistonning Paktiya viloyati) farklanadi. P.t.da undoşlar 30 ta; boşqa eroniy tillardan farklanuvçi undoş tovuşlarga ega; urğu dinamik xususiyatli, urğularning özgaruvçanligiga qarab sözlarning ma'nolari farklanadi; grammatik qurilişi uçun otlarning flektivligi kuçlidir.
Adabiy P.t. 2 lahjali asosga ega bölib, Afğonistonda öziga nisbatan qadimiyroq va boyroq yozma an'analarga ega bölgan dari tili b-n yonma-yon qöllaniş şaroitida rivojlanmoqda. Adabiy P.t. avval nisbatan kam meyorlangan va rasmiy hujjatlar doirasida, ijtimoiy-siyosiy amaliyotda kam qöllangan, lekin uning qöllaniş doirasi tobora kengayib bormoqda: tilni meyorlaştiriş çoralari körilmoqda, izohli va ikki tilli luğatlar, söz va grammatik şakllarni meyoriy qöllaşga doyr maxsus işlar çop etilmoqda, terminologiya şakllantirilmoqda va ş.k. P.t. arab-fors yozuvidan unga P.t.ga xos bölgan tovuşlarni ifodalovçi harflarni qöşiş yöli b-n foydalanadi. Dastlabki yozma manbalari 16-a.ga taallukli.
Anvar Ismoilov, Ahmadjon Quronbekov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПУШТУ ТИЛИ, афғон тили, пашту — эроний тилларнчнт шарқий гуруҳига мансуб тиллардан бири; Афғонистондаги иккинчи расмий тилдан (дари тили б-н бирга) биттаси. Афғонистоннинг Қандаҳор, Жалолобод, Ғазна, Хост, Фарах вилоятлари ва Ко-бул ш.да, Покистоннинг Вазиристон, Балужистон ва б. ҳудудларида, Пешовар ш.да тарқалган. Сўзлашувчиларнинг умумий сони 25 млн. кишидан ортиқ бўлиб, уларнинг учдан икки қисми Покистонда яшайди. Кўп сонли ҳудудий ва қабилавий лаҳжалар асосан 2 гуруҳни ташкил этади: шарқий ёки пешоваржалолобод лаҳжаси ва ғарбий ёки қандаҳор лахжаси; шунингдек, жан. лахжа ҳам (Афғонистоннинг Пактия вилояти) фаркланади. П.т.да ундошлар 30 та; бошқа эроний тиллардан фаркланувчи ундош товушларга эга; урғу динамик хусусиятли, урғуларнинг ўзгарувчанлигига қараб сўзларнинг маънолари фаркланади; грамматик қурилиши учун отларнинг флективлиги кучлидир.
Адабий П.т. 2 лаҳжали асосга эга бўлиб, Афғонистонда ўзига нисбатан қадимийроқ ва бойроқ ёзма анъаналарга эга бўлган дари тили б-н ёнма-ён қўлланиш шароитида ривожланмоқда. Адабий П.т. аввал нисбатан кам меъёрланган ва расмий ҳужжатлар доирасида, ижтимоий-сиёсий амалиётда кам қўлланган, лекин унинг қўлланиш доираси тобора кенгайиб бормоқда: тилни меъёрлаштириш чоралари кўрилмоқда, изоҳли ва икки тилли луғатлар, сўз ва грамматик шаклларни меъёрий қўллашга дойр махсус ишлар чоп этилмоқда, терминология шакллантирилмоқда ва ш.к. П.т. араб-форс ёзувидан унга П.т.га хос бўлган товушларни ифодаловчи ҳарфларни қўшиш йўли б-н фойдаланади. Дастлабки ёзма манбалари 16-а.га тааллукли.
Анвар Исмоилов, Аҳмаджон Қуронбеков.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.