Qadimgi turkiy tillar
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 8–9-b. — ziyouz.com
Qadimgi turkiy tillar — turli turkiy xalqlar yozma yodgorliklarida saqlangan, lekin hoz. kunda aloqaaralaşuv vazifasini yöqotgan tillarni bildiruvçi şartli atama. Bu tillar amal qilgan vaqt çegarasi ança katta davrni qamrab oladi.
Q.t.t.ning eng qadimiysi urxunenisey (turkrunik) yodgorliklari tili bölib, uning adabiy varianti 7—9-asrlarga töğri keladi. Runik bitiklar Şarqda Lena daryosidan Ğarbda Dunay daryosigaça bölgan ulkan hududdan topilgan. Eng yirik bitiklar Urxun va Yenisey daryolari havzalarida aniqlangan. Urxun bitiklari dastlab 1893 yilda V.Tomsen va V.V.Radlovşr tomonidan öqilgan (q. Urxunenisey yezuvi). Umumiy runik tilning şakllanişiga öğuz qabilalarining tili asos bölgan. Adabiy til sifatida runik tildan turli qabilauruğlar va ijtimoiy tabaqalar foydalangani tufayli ma'lum darajada vazifaviyuslubiy va mintaqaviy variantdorlikka, muayyan işlanganlik, meyoriylikka ega bölgan.
Uyğurlar 9-asrda Turfon (Şarqiy Turkiston) hududiga köçib kelganlaridan keyin öz adabiy tilini yaratganlar. Uning asosini barça turkiy qabilalar uçun umumiy bölgan va uyğurlar ham foydalanib kelgan runik til taşkil etadi. Unga hoz. uyğur tiliga yaqin bölgan Turfon şahri şevasi elementlari qöşilib, uyğur yozma manbalarida «turk uyğur tili» deb ataladigan strukturaralaş til paydo bölgan. Uyğurlar runik alifbodan taşqari, suğd va şu asosda yaratilgan uyğur yozuvidan, moniy (manixey) va brahmi yozuvlaridan foydalanganlar. V.V.Radlov qadimiy uyğur adabiy tili 8— 9-asrlar oraliğida töliq şakllangan va keyinçalik ibodatxonalarda özgarişsiz qöllanib kelgan, deb hisoblaydi.
S.Ye. Malovning topilmalari esa uyğur yozuvi 19-asr boşlarigaça Gançjou uyğurlari orasida işlatib kelinganini tasdiqlaydi.
Qad. turkiyzabon elatlarga yaxşi ma'lum bölgan qadimgi uyğur tili bir qança adabiy tillarni şakllantirişda asos vazifasini ötagan. Mas, 11 —12-asrlarda uning ta'siri ostida qoraxoniylarning musulmon davlatida (markazi Qaşğar şahri) şu davlatning «qoraxoniyuyğur tili» deb ataluvçi öz adabiy tili şakllangan. Uşbu tilning uyğur asosi yana şunda körinadiki, ba'zi asarlarni yaratişda arab alifbosi bilan bir qatorda uyğur alifbosidan ham foydalanilgan. «Qoraxoniyuyğur» atamasi unçalik töğri emas; örta asr mualliflari boşqaça nomlardan foydalanganlar: Yusuf Xos Hojib uni «Buğro xon tili», Mahmud Koşğariy «xoqoniy tili», Ahmad Yugnakiy esa «koşğariy til» deb atagan.
13—14-asrlarda Sirdaryoning quyi oqimida joylaşgan hududda (Xorazm bilan birga) va Oltin Örda hududida Şarq manbalarida xorazmiyturk i y deb ataluvçi adabiy til paydo böladi. Xorazmning 11 —12-asrlardagi adabiy va ilmiy hayotida faol qatnaşgan öğuz va qipçoq qabilalarining tillari mazkur adabiy tilning asosini taşkil etadi. Uşbu davrdagi asarlarning an'anaviy öğuzuyğur qismi qoraxoniylar davridagi tilning barça unsurlarini töliq aks ettira olmaydi. Unga qipçoq tillariga xos köplab yangi unsurlar qöşilgan. Garçi bunda uyğur tilining hissasi katta bölmasa ham, öşa davr yodgorliklarida uning ta'siri grafikada saqlanib qolgan: bir qança yodgorliklar uyğur alifbosida yozilgan edi. Örta asr turkiy adabiy tillari tarixidagi eng katta va ahamiyatli davr eski özbek tili (ba'zi adabiyotlarda, manbalarda «çiğatoy tili» deb notöğri ataladi) davridir.
Yuqorida sanab ötilganlardan taşqari boşqa geografik mintaqalar: Kavkazorti, Ğarbiy Osiyo, Volgaböyi, Misrda tarqalgan Q.t.t. ham ma'lum. Uşbu tillar özaro bironbir yagona an'ana bilan boğlanmagan va ularning ta'sir doirasi ham Markaziy va Örta Osiyodagi til guruhlariniki singari keng emas. Bular quyidagilardir: Ğarbiy Osiyo va Kavkazortida 13—14-asrlarda arab grafikasida yaratilgan saljuq yodgorliklari tili (jan. öğuz guruhiga mansub hoz. tillarga yaqin); Misr va Suriyada 13—14-asrlarda arab grafikasida yaratilgan qipçoq yodgorliklari tili («mamlukqipçoq» deb ham ataluvçi bu til şim. qipçoq guruhiga mansub hoz. tillar bilan umumiy belgilarga ega); Volgaböyida 13— 14-asrlarda arab grafikasida bitilgan qabrtoş yozuvlari tili («bulğor tili» deb ham ataluvçi bu til an'anaviy tarzda hoz. çuvaş tiliga yaqin deb hisoblanadi).
Turkiy tillardagi qadimiy yodgorliklar içida adabiy tilni emas, balki sözlaşuv, şeva tillarini ifodalovçi yodgorliklar ham bor: lotin grafikasida bitilgan qipçoq tili yodgorligi «Soyex Siptaşsiz» (13—14-asrlar) va arman yozuvida qipçoq tilida bitilgan qozilik hujjatlari (KamenetsPodolsk, 15—17-asrlar).
Şunday qilib, Q.t.t. 2 xil: adabiy va oğzakisözlaşuv (dialektal) tillarni öz içiga oladi. Adabiy tillar, öz navbatida, 2 ga: keng makonda tarqalgan va uzoq vaqt amalda bölgan tillar (Markaziy va Örta Osiyoda) hamda kiçik hududlarda tarqalib, özaro yagona an'ana bilan boğliq bölmagan tillarga bölinadi. Oğzakisözlaşuv va dialektal turdagi tillarda yaratilgan yodgorliklarga qaraganda adabiy Q.t.t.da yaratilgan yozma yodgorliklar miqsori ançagina köp. Bu nomutanosiblik, birinçidan, turkiy elat va xalqlardagi tarixiy, ijtimoiy va madaniy jarayonlarning jadalligi bilan boğliq bölsa, ikkinçidan, turkiy xalklar davlat tuzilmalarining rivojlaniş darajasi hamda ularning yuksak darajadagi kitobiy savodxonligi bilan boğliqdir.
Q.t.t.ning va umuman turkiy tillarning örganilişi, ularning ayrim fonetikgrammatik xususiyatlari haqida q. Turkiy tillar, Turkiyşunoslik, Eski özbek tili.
Ad.: Malov S.Ye., Pamyatniki drevnetyurkskoy pismennosti, M. — L., 1951; Nasilov V.M., Yazik orxonoyeniseyskix pamyatnikov, M., 1960; GSerbak A.M., Grammatika starouzbekskogo yazmka, M.L., 1962; Borovkov A.K., Leksika sredneaziatskogo tefsira XII—XŞ vv., M., 1963; Faznlov E.I., Starouzbekskiy yazj. Xorezmiyskiye pamyatniki XIV veka, t. 12, T., 196671; Baskakov N.A., Vvedeniye v izuçeniye tyurkskix yazmkov, 2izd., M., 1969; Kononov A.N., Istoriya izuçeniya tyurkskix yazikov v Rossii, L., 1972; Abdurahmonov Ğ., Şukurov Ş., Özbek tilining tarixiy grammatikasi, T., 1973; Tursunov U., Örinboyev B., Özbek adabiy tili tarixi, T., 1982; Abdurahmonov Ğ., Rustamov A., Qadimgi turkiytil, T., 1982; Qöçqortoyev I., Isabekov B., Turkiy filologiyaga kiriş, T., 1984.
Abduvahob Madvaliyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚАДИМГИ ТУРКИЙ ТИЛЛАР — турли туркий халқлар ёзма ёдгорликларида сақланган, лекин ҳоз. кунда алоқааралашув вазифасини йўқотган тилларни билдирувчи шартли атама. Бу тиллар амал қилган вақт чегараси анча катта даврни қамраб олади.
Қ.т.т.нинг энг қадимийси урхуненисей (туркруник) ёдгорликлари тили бўлиб, унинг адабий варианти 7—9-асрларга тўғри келади. Руник битиклар Шарқда Лена дарёсидан Ғарбда Дунай дарёсигача бўлган улкан ҳудуддан топилган. Энг йирик битиклар Урхун ва Енисей дарёлари ҳавзаларида аниқланган. Урхун битиклари дастлаб 1893 йилда В.Томсен ва В.В.Радловшр томонидан ўқилган (қ. Урхуненисей езуви). Умумий руник тилнинг шаклланишига ўғуз қабилаларининг тили асос бўлган. Адабий тил сифатида руник тилдан турли қабилауруғлар ва ижтимоий табақалар фойдалангани туфайли маълум даражада вазифавийуслубий ва минтақавий вариантдорликка, муайян ишланганлик, меъёрийликка эга бўлган.
Уйғурлар 9-асрда Турфон (Шарқий Туркистон) ҳудудига кўчиб келганларидан кейин ўз адабий тилини яратганлар. Унинг асосини барча туркий қабилалар учун умумий бўлган ва уйғурлар ҳам фойдаланиб келган руник тил ташкил этади. Унга ҳоз. уйғур тилига яқин бўлган Турфон шаҳри шеваси элементлари қўшилиб, уйғур ёзма манбаларида «турк уйғур тили» деб аталадиган структураралаш тил пайдо бўлган. Уйғурлар руник алифбодан ташқари, суғд ва шу асосда яратилган уйғур ёзувидан, моний (манихей) ва браҳми ёзувларидан фойдаланганлар. В.В.Радлов қадимий уйғур адабий тили 8— 9-асрлар оралиғида тўлиқ шаклланган ва кейинчалик ибодатхоналарда ўзгаришсиз қўлланиб келган, деб ҳисоблайди.
С.Е. Маловнинг топилмалари эса уйғур ёзуви 19-аср бошларигача Ганьчжоу уйғурлари орасида ишлатиб келинганини тасдиқлайди.
Қад. туркийзабон элатларга яхши маълум бўлган қадимги уйғур тили бир қанча адабий тилларни шакллантиришда асос вазифасини ўтаган. Мас, 11 —12-асрларда унинг таъсири остида қорахонийларнинг мусулмон давлатида (маркази Қашғар шаҳри) шу давлатнинг «қорахонийуйғур тили» деб аталувчи ўз адабий тили шаклланган. Ушбу тилнинг уйғур асоси яна шунда кўринадики, баъзи асарларни яратишда араб алифбоси билан бир қаторда уйғур алифбосидан ҳам фойдаланилган. «Қорахонийуйғур» атамаси унчалик тўғри эмас; ўрта аср муаллифлари бошқача номлардан фойдаланганлар: Юсуф Хос Ҳожиб уни «Буғро хон тили», Маҳмуд Кошғарий «хоқоний тили», Аҳмад Югнакий эса «кошғарий тил» деб атаган.
13—14-асрларда Сирдарёнинг қуйи оқимида жойлашган ҳудудда (Хоразм билан бирга) ва Олтин Ўрда ҳудудида Шарқ манбаларида хоразмийтурк и й деб аталувчи адабий тил пайдо бўлади. Хоразмнинг 11 —12-асрлардаги адабий ва илмий ҳаётида фаол қатнашган ўғуз ва қипчоқ қабилаларининг тиллари мазкур адабий тилнинг асосини ташкил этади. Ушбу даврдаги асарларнинг анъанавий ўғузуйғур қисми қорахонийлар давридаги тилнинг барча унсурларини тўлиқ акс эттира олмайди. Унга қипчоқ тилларига хос кўплаб янги унсурлар қўшилган. Гарчи бунда уйғур тилининг ҳиссаси катта бўлмаса ҳам, ўша давр ёдгорликларида унинг таъсири графикада сақланиб қолган: бир қанча ёдгорликлар уйғур алифбосида ёзилган эди. Ўрта аср туркий адабий тиллари тарихидаги энг катта ва аҳамиятли давр эски ўзбек тили (баъзи адабиётларда, манбаларда «чиғатой тили» деб нотўғри аталади) давридир.
Юқорида санаб ўтилганлардан ташқари бошқа географик минтақалар: Кавказорти, Ғарбий Осиё, Волгабўйи, Мисрда тарқалган Қ.т.т. ҳам маълум. Ушбу тиллар ўзаро биронбир ягона анъана билан боғланмаган ва уларнинг таъсир доираси ҳам Марказий ва Ўрта Осиёдаги тил гуруҳлариники сингари кенг эмас. Булар қуйидагилардир: Ғарбий Осиё ва Кавказортида 13—14-асрларда араб графикасида яратилган салжуқ ёдгорликлари тили (жан. ўғуз гуруҳига мансуб ҳоз. тилларга яқин); Миср ва Сурияда 13—14-асрларда араб графикасида яратилган қипчоқ ёдгорликлари тили («мамлукқипчоқ» деб ҳам аталувчи бу тил шим. қипчоқ гуруҳига мансуб ҳоз. тиллар билан умумий белгиларга эга); Волгабўйида 13— 14-асрларда араб графикасида битилган қабртош ёзувлари тили («булғор тили» деб ҳам аталувчи бу тил анъанавий тарзда ҳоз. чуваш тилига яқин деб ҳисобланади).
Туркий тиллардаги қадимий ёдгорликлар ичида адабий тилни эмас, балки сўзлашув, шева тилларини ифодаловчи ёдгорликлар ҳам бор: лотин графикасида битилган қипчоқ тили ёдгорлиги «Сойех Сипташсиз» (13—14-асрлар) ва арман ёзувида қипчоқ тилида битилган қозилик ҳужжатлари (КаменецПодольск, 15—17-асрлар).
Шундай қилиб, Қ.т.т. 2 хил: адабий ва оғзакисўзлашув (диалектал) тилларни ўз ичига олади. Адабий тиллар, ўз навбатида, 2 га: кенг маконда тарқалган ва узоқ вақт амалда бўлган тиллар (Марказий ва Ўрта Осиёда) ҳамда кичик ҳудудларда тарқалиб, ўзаро ягона анъана билан боғлиқ бўлмаган тилларга бўлинади. Оғзакисўзлашув ва диалектал турдаги тилларда яратилган ёдгорликларга қараганда адабий Қ.т.т.да яратилган ёзма ёдгорликлар миқцори анчагина кўп. Бу номутаносиблик, биринчидан, туркий элат ва халқлардаги тарихий, ижтимоий ва маданий жараёнларнинг жадаллиги билан боғлиқ бўлса, иккинчидан, туркий халклар давлат тузилмаларининг ривожланиш даражаси ҳамда уларнинг юксак даражадаги китобий саводхонлиги билан боғлиқдир.
Қ.т.т.нинг ва умуман туркий тилларнинг ўрганилиши, уларнинг айрим фонетикграмматик хусусиятлари ҳақида қ. Туркий тиллар, Туркийшунослик, Эски ўзбек тили.
Ад.: Малов С.Е., Памятники древнетюркской письменности, М. — Л., 1951; Насилов В.М., Язык орхоноенисейских памятников, М., 1960; ГЦербак А.М., Грамматика староузбекского язмка, М.Л., 1962; Боровков А.К., Лексика среднеазиатского тефсира XII—ХШ вв., М., 1963; Фазнлов Э.И., Староузбекский язьж. Хорезмийские памятники XIV века, т. 12, Т., 196671; Баскаков Н.А., Введение в изучение тюркских язмков, 2изд., М., 1969; Кононов А.Н., История изучения тюркских язиков в России, Л., 1972; Абдураҳмонов Ғ., Шукуров Ш., Ўзбек тилининг тарихий грамматикаси, Т., 1973; Турсунов У., Ўринбоев Б., Ўзбек адабий тили тарихи, Т., 1982; Абдураҳмонов Ғ., Рустамов А., Қадимги туркийтил, Т., 1982; Қўчқортоев И., Исабеков Б., Туркий филологияга кириш, Т., 1984.
Абдуваҳоб Мадвалиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.