Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Qadimgi uyğur tili

    Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 9–10-b. — ziyouz.com

    Qadimgi uyğur tili — ilk örta asrlardagi (hoz. ölik) adabiy turkiy tillardan birining şartli nomi; 9-asr örtalari — 13-asr örtalarida Şarqiy Turkiston (hoz. XXRning SinszyanUyğur muxtor rayoni)dagi Kuça(r) davlatining rasmiy tili bölgan. Q.u.t. 19-asr oxiri — 20-asr boşlarida Şarqiy Turkistondan 8—18-asrlarga mansub yozma yodgorliklarning (bu yodgorliklar Berlin, Kioto, Sankt-Peterburg, London, Parij, Pekin, Istanbul, Stokgolmdagi qölyozma fondlarida saqlanadi va Markaziy Osiyo xalqlari tarixi hamda madaniyatini örganişda muhim manba hisoblanadi) topilişi natijasida fanga ma'lum bölgan. Matnlarda aks etgan lisoniy tafovutlarga qaraganda, Q.u.t. ning 2 lahjasi bölgan (ular şartli ravişda «plahja» va «^lahja» deb nomlanadi). Q.u.t. öz davrida boşqa adabiy turkiy tillar (mas, qadimiy öğuz tili) bilan ham umumiy, ham farqli fonetik va morfologik belgilarga ega bölgan bölsada, uning bunday xususiyatlari köproq urxunenisey yozuvi yodgorliklari tiliga yaqin turadi.

    Q.u.t. yozma yodgorliklari deganda, asosiy manbalarda 5—13-asrlarda 3 xil yozuv şakli (urxunenisey, uyğur, arab yozuvlari)da bitilgan matnlar közda tutilsada, ulardan faqat 5—9-asrlarda urxunenisey yozuvida («Selenga toşi») hamda qadimiy uyğur yozuvida yaratilgan («Moniylarning tavba namozi») va «moniyuyğur», «buddauyğur» deb ataluvçi yodgorliklargina Q.u.t.ning yodgorliklari hisoblanadi; arab yozuvidagi musulmonuyğur yodgorliklari esa qoraxoniylar davri tiliga mansubdir. Şu bilan birga, har uçala turdagi yodgorliklar fonetik, leksikgrammatik jihatdan özaro farklanadi.

    Ad.: Şerbak A.M., Grammatiçeskiy oçerk yaznka tyurkskix tekstov X—XVII vv. iz Vostoçnogo Turkestana, M. — L., 1961; Baskakov N.A., Vvedeniye v izuçeniye tyurkskix yazmkov, 2izd., M., 1969; Drevnetyurkskiy slovar, L., 1969; Nasilov V. M. , Yazmk tyurkskix pamyatnikov uygurskogo pisma XI—XV vv., M., 1974; Abdurahmonov Ğ., Rustamov A., Qadimgi turkiy til, T, 1982.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ҚАДИМГИ УЙҒУР ТИЛИ — илк ўрта асрлардаги (ҳоз. ўлик) адабий туркий тиллардан бирининг шартли номи; 9-аср ўрталари — 13-аср ўрталарида Шарқий Туркистон (ҳоз. ХХРнинг СиньцзянУйғур мухтор райони)даги Куча(р) давлатининг расмий тили бўлган. Қ.у.т. 19-аср охири — 20-аср бошларида Шарқий Туркистондан 8—18-асрларга мансуб ёзма ёдгорликларнинг (бу ёдгорликлар Берлин, Киото, Санкт-Петербург, Лондон, Париж, Пекин, Истанбул, Стокгольмдаги қўлёзма фондларида сақланади ва Марказий Осиё халқлари тарихи ҳамда маданиятини ўрганишда муҳим манба ҳисобланади) топилиши натижасида фанга маълум бўлган. Матнларда акс этган лисоний тафовутларга қараганда, Қ.у.т. нинг 2 лаҳжаси бўлган (улар шартли равишда «плаҳжа» ва «^лаҳжа» деб номланади). Қ.у.т. ўз даврида бошқа адабий туркий тиллар (мас, қадимий ўғуз тили) билан ҳам умумий, ҳам фарқли фонетик ва морфологик белгиларга эга бўлган бўлсада, унинг бундай хусусиятлари кўпроқ урхуненисей ёзуви ёдгорликлари тилига яқин туради.

    Қ.у.т. ёзма ёдгорликлари деганда, асосий манбаларда 5—13-асрларда 3 хил ёзув шакли (урхуненисей, уйғур, араб ёзувлари)да битилган матнлар кўзда тутилсада, улардан фақат 5—9-асрларда урхуненисей ёзувида («Селенга тоши») ҳамда қадимий уйғур ёзувида яратилган («Монийларнинг тавба намози») ва «монийуйғур», «буддауйғур» деб аталувчи ёдгорликларгина Қ.у.т.нинг ёдгорликлари ҳисобланади; араб ёзувидаги мусулмонуйғур ёдгорликлари эса қорахонийлар даври тилига мансубдир. Шу билан бирга, ҳар учала турдаги ёдгорликлар фонетик, лексикграмматик жиҳатдан ўзаро фаркланади.

    Ад.: Шербак А.М., Грамматический очерк язнка тюркских текстов X—XVII вв. из Восточного Туркестана, М. — Л., 1961; Баскаков Н.А., Введение в изучение тюркских язмков, 2изд., М., 1969; Древнетюркский словарь, Л., 1969; Насилов В. М. , Язмк тюркских памятников уйгурского письма XI—XV вв., М., 1974; Абдураҳмонов Ғ., Рустамов А., Қадимги туркий тил, Т, 1982.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.