Qadriyat
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 12-b. — ziyouz.com
Qadriyat — voqelikdagi muayyan hodisalarning umuminsoniy, ijtimoiyaxloqiy, madaniyma'naviy ahamiyatini körsatiş uçun qöllanadigan tuşunça. Inson va insoniyat uçun ahamiyatli bölgan barça narsalar, mas, erkinlik, tinçlik, adolat, ijtimoiy tenglik, ma'rifat, haqiqat, yaxşilik, gözallik, moddiy va ma'naviy boyliklar, an'ana, urf-odat va boşqalar Q. hisoblanadi. Ijtimoiy fanlarning qaysi sohasida Q.ga doir tadqiqot olib borilgan bölsa, bu tuşunçaga şu jihatdan ta'rif berişga intilişgan.
Holbuki Q. aksiologiyaga xos kategoriyadir. Q.ni aksiologiya nuqtai nazaridan talqin qiliş uni kategoriya sifatidagi mohiyati, mazmuni, obyektiv asosi, namoyon böliş şakllari va xususiyatlarini örganiş imkonini beradi. Q. kategoriyasi faqat buyum va narsalarning iqtisodiy qimmatini emas, jamiyat va inson uçun biror ahamiyatga ega bölgan voqelikning şakllari, holatlari, narsalar, voqealar, hodisalar. talab va tartiblar va boşqalarning qadrini ifodalaş uçun işlatiladi. Ijtimoiy jarayonlar ta'sirida kişilarning Q.lar töğrisidagi qaraşlari özgarib boradi. Tarixiy zaruriyatga qarab goh u, goh bu Q. ijtimoiy taraqqiyotning oldingi safiga çiqadi. Mas, yurtni yov bosganida — ozodlik, imperiya hukmronligi nihoyasida — istiklol, uruş davrida — tinçlik, tutqunlikda — erkinlik, kasal yoki bemorlikda — sihatsalomatlikning qadri oşib ketadi. Q.lar ijtimoiytarixiy taraqqiyot mahsuli sifatida öz tarixiy ildizi, rivoji, vorislik jihatlariga ega. Q.lar mehnat, işlab çiqariş sohasidagi faoliyat, insonlar örtasidagi munosabatlar uçun foyda keltiradigan narsalar, hodisalar, xattiharakatlar majmuasi sifatida yuzaga kelib, ayrim kişilar, ijtimoiy guruhlar faoliyati, xattiharakatini ma'lum yönalişga buradigan, tegişli meyorga soladigan ma'naviy hodisaga aylanadi. Q.lar umumbaşariy, milliy, şaxsiy bölişi mumkin. Olam, tabiat va jamiyatning eng muhim tomonlarini, qonunqoidalarini, aloqadorliklarini ifodalaydigan Q.lar umumbaşariy xususiyatga ega. Bunday Q.lar öz ahamiyatini yöqotmaydigan, abadiy Q.lardir. Muayyan bir elat, millat, xalqning hayoti, turmuş tarzi, tili, madaniyati, ma'naviyati, urf-odat va an'analari, ötmişi va kelajagi bilan boğliq Q.lar milliy Q.lardir. Inson, uning faoliyati, turmuş tarzi, e'tiqodi, umr ma'nosi, odobi, gözalligi bilan boğliq Q.lar şaxsiy Q.lardir. Q.lar komil insonni tarbiyalaşda muhim omil bölib xizmat qiladi.
Qiyom Nazarov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚАДРИЯТ — воқеликдаги муайян ҳодисаларнинг умуминсоний, ижтимоийахлоқий, маданиймаънавий аҳамиятини кўрсатиш учун қўлланадиган тушунча. Инсон ва инсоният учун аҳамиятли бўлган барча нарсалар, мас, эркинлик, тинчлик, адолат, ижтимоий тенглик, маърифат, ҳақиқат, яхшилик, гўзаллик, моддий ва маънавий бойликлар, анъана, урф-одат ва бошқалар Қ. ҳисобланади. Ижтимоий фанларнинг қайси соҳасида Қ.га доир тадқиқот олиб борилган бўлса, бу тушунчага шу жиҳатдан таъриф беришга интилишган.
Ҳолбуки Қ. аксиологияга хос категориядир. Қ.ни аксиология нуқтаи назаридан талқин қилиш уни категория сифатидаги моҳияти, мазмуни, объектив асоси, намоён бўлиш шакллари ва хусусиятларини ўрганиш имконини беради. Қ. категорияси фақат буюм ва нарсаларнинг иқтисодий қимматини эмас, жамият ва инсон учун бирор аҳамиятга эга бўлган воқеликнинг шакллари, ҳолатлари, нарсалар, воқеалар, ҳодисалар. талаб ва тартиблар ва бошқаларнинг қадрини ифодалаш учун ишлатилади. Ижтимоий жараёнлар таъсирида кишиларнинг Қ.лар тўғрисидаги қарашлари ўзгариб боради. Тарихий заруриятга қараб гоҳ у, гоҳ бу Қ. ижтимоий тараққиётнинг олдинги сафига чиқади. Мас, юртни ёв босганида — озодлик, империя ҳукмронлиги ниҳоясида — истиклол, уруш даврида — тинчлик, тутқунликда — эркинлик, касал ёки беморликда — сиҳатсаломатликнинг қадри ошиб кетади. Қ.лар ижтимоийтарихий тараққиёт маҳсули сифатида ўз тарихий илдизи, ривожи, ворислик жиҳатларига эга. Қ.лар меҳнат, ишлаб чиқариш соҳасидаги фаолият, инсонлар ўртасидаги муносабатлар учун фойда келтирадиган нарсалар, ҳодисалар, хаттиҳаракатлар мажмуаси сифатида юзага келиб, айрим кишилар, ижтимоий гуруҳлар фаолияти, хаттиҳаракатини маълум йўналишга бурадиган, тегишли меъёрга соладиган маънавий ҳодисага айланади. Қ.лар умумбашарий, миллий, шахсий бўлиши мумкин. Олам, табиат ва жамиятнинг энг муҳим томонларини, қонунқоидаларини, алоқадорликларини ифодалайдиган Қ.лар умумбашарий хусусиятга эга. Бундай Қ.лар ўз аҳамиятини йўқотмайдиган, абадий Қ.лардир. Муайян бир элат, миллат, халқнинг ҳаёти, турмуш тарзи, тили, маданияти, маънавияти, урф-одат ва анъаналари, ўтмиши ва келажаги билан боғлиқ Қ.лар миллий Қ.лардир. Инсон, унинг фаолияти, турмуш тарзи, эътиқоди, умр маъноси, одоби, гўзаллиги билан боғлиқ Қ.лар шахсий Қ.лардир. Қ.лар комил инсонни тарбиялашда муҳим омил бўлиб хизмат қилади.
Қиём Назаров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.