Qalay

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 27–28-b. — ziyouz.com

Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 70%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.

Qalay — Mendeleyev davriy sistemasining IV guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 50, at. m. 118,710. Tabiiy Q. 10 ta izotopdan iborat: P25p (0,96%), p45p (0,66%), p55p (0,35%), P(,8p (14,30%), «78p (7,61%), ||85p (24,03%), ««5p (8,58%), |j5p (32,85%), ş5p (4,72%), |245p (5,94%). Oxirgi izotop kuçsiz radioaktiv (Rnurlanuvçi, T, >1016—1017 yil).

Q. qadimdan ma'lum; uning mis bilan qotişmasi — bronza (tunj)dan odamlar miloddan qariyb 4 ming yil ilgari foydalana boşlaganlar.

Q. Yer pöstining massa jihatidan 8T0~3% ini taşkil etadi. Q tabiatda erkin holda deyarli uçramaydi. Uning 24 ta minerali ma'lum, şulardan muhimi qalaytoş — kassiterit 5p0 va stan-

2 nin Si Ğe5p5 .

2 4

Q. — havoda asta-sekin xiralaşadigan yaltiroq oq metall; ziçligi 7,29 g/ sm3. 2 modifikatsiyasi bor. 0modifikatsiyasi (oq tusli) 13,2° dan yuqori trada barqaror; u tetragonal şaklda kristallanadi. |3Q. sovutilsa, kub strukturali kulrang ssQ (ziçligi 5,75 g/sm3)ga aylanadi. Kulrang Q. suyuqlantirilganida oq Q. hosil böladi. Q.ning suyuqlaniş t-rasi 231,9°, qaynaş t-rasi =2600°. Q. boşqa metallar bilan qotişmalar hosil qiladi. Oddiy trada havoda ham, kislorodda ham oksidlanmaydi; suv bilan reaksiyaga kirişmaydi, kimyoviy jihatdan faol emas. Galogenlar bilan uçuvçan tetragalogenidlar (mas, 5pS1 ) hosil qiladi. Konsentrlangan

4 xlorid kislotada qizdirilsa, 8pS1

2 hosil böladi (q. Qalay xloridlari). Konsentrlangan qaynoq sulfat kislotani 80 ga qadar qaytaradi. Suyulti-

2 rilgan nitrat kislota bilan reaksiyaga kirişganida ammiakka qadar, konsentrlangan nitrat kislota ta'sirida 1\ Yu ga qadar qaytariladi. Q. zar suvidya

2 juda yaxşi eriydi. Amfoter xossaga ega bölganligi uçun kuçli işqorlarda erib stanninlarga; işqorda oksidlovçilar iştirokida eritilsa, kislota tuzlariga aylanadi. Q. öz birikmalarida 2 va 4 valentli. 2 valentli Q. birikmalari tez oksidlanişi sababli qaytaruvçilar sifatida işlatiladi. Q birikmalaridan 8pO — qora tusli, 8p5 — töq jigarrang ( 8p8, — sariq tusli; Qalay sulfidlari); qolgan birikmalari deyarli rangsiz. Q. kislotalarda ham, işqorlarda ham eriganida vodorod ajralib çiqadi.

Q. rudalarida volfram, titan, lantanoidlar va boşqalar nodir metallarning qöşilmasi böladi. Bu rudalarni turli usullar bilan boyitib, tarkibida 50—70% Q. bölgan konsentrat hosil qilinadi. Konsentratda bölgan A$ va 5 ni yöqotiş uçun 600—700° da kuydiriladi. Temir, vismut, surma va boşqalar qöşilmalardan tozalaş uçun konsentratga konsentrlangan HC1 eritmasi qöşib işlanganidan keyin, qoddiq kömir bilan maxsus peçlarda eritiladi; tarkibida Q. bor toşqollar qayta işlanib, xomaki Q. olinadi (uning tarkibida 94—98% Q. böladi). Q.ni tozalaşda 50 , SO, A$ 0 , A$N kabi zaharli modda-

2 2 3 3 lar ajralib çiqişi sababli mehnat gigiyenasi qoidalariga rioya qiliş lozim.

Işlab çiqarilgan Q.ning 50% ga yaqini ikkilamçi metallardir. U oq tunuka çiqindilari, temirtersak va turli qotişmalardan olinadi. Q.ning 40% ga yaqini konserva sanoati uçun oq tunuka tayyorlaşga sarflanadi, qolgan qismi esa kavşarlar, podşipnik va bosmaxona qotişmalari tayyorlaşga ketadi.

Ad.: Bolşakov K.A., Fedorov P.I., Ximiya i texnologiya malnx metallov, M, 1984; Parpiyev N.A., Rahimov X.R., Muftaxov A.A., Anorganik kimyo, T., 2003.

Zikrilla Isaboyev.

Q.: Qalay xloridlari

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚАЛАЙ — Менделеев даврий системасининг IV гуруҳига мансуб кимёвий элемент. Тартиб рақами 50, ат. м. 118,710. Табиий Қ. 10 та изотопдан иборат: П25п (0,96%), п45п (0,66%), п55п (0,35%), П(,8п (14,30%), «78п (7,61%), ||85п (24,03%), ««5п (8,58%), |ж5п (32,85%), ш5п (4,72%), |245п (5,94%). Охирги изотоп кучсиз радиоактив (Рнурланувчи, Т, >1016—1017 йил).

Қ. қадимдан маълум; унинг мис билан қотишмаси — бронза (тунж)дан одамлар милоддан қарийб 4 минг йил илгари фойдалана бошлаганлар.

Қ. Ер пўстининг масса жиҳатидан 8Т0~3% ини ташкил этади. Қ табиатда эркин ҳолда деярли учрамайди. Унинг 24 та минерали маълум, шулардан муҳими қалайтош — касситерит 5п0 ва стан-

2 нин Си Ғе5п5 .

2 4

Қ. — ҳавода аста-секин хиралашадиган ялтироқ оқ металл; зичлиги 7,29 г/ см3. 2 модификацияси бор. 0модификацияси (оқ тусли) 13,2° дан юқори трада барқарор; у тетрагонал шаклда кристалланади. |3Қ. совутилса, куб структурали кулранг ссҚ (зичлиги 5,75 г/см3)га айланади. Кулранг Қ. суюқлантирилганида оқ Қ. ҳосил бўлади. Қ.нинг суюқланиш т-раси 231,9°, қайнаш т-раси =2600°. Қ. бошқа металлар билан қотишмалар ҳосил қилади. Оддий трада ҳавода ҳам, кислородда ҳам оксидланмайди; сув билан реакцияга киришмайди, кимёвий жиҳатдан фаол эмас. Галогенлар билан учувчан тетрагалогенидлар (мас, 5пС1 ) ҳосил қилади. Концентрланган

4 хлорид кислотада қиздирилса, 8пС1

2 ҳосил бўлади (қ. Қалай хлоридлари). Концентрланган қайноқ сульфат кислотани 80 га қадар қайтаради. Суюлти-

2 рилган нитрат кислота билан реакцияга киришганида аммиакка қадар, концентрланган нитрат кислота таъсирида 1\ Ю га қадар қайтарилади. Қ. зар сувидя

2 жуда яхши эрийди. Амфотер хоссага эга бўлганлиги учун кучли ишқорларда эриб станнинларга; ишқорда оксидловчилар иштирокида эритилса, кислота тузларига айланади. Қ. ўз бирикмаларида 2 ва 4 валентли. 2 валентли Қ. бирикмалари тез оксидланиши сабабли қайтарувчилар сифатида ишлатилади. Қ бирикмаларидан 8пО — қора тусли, 8п5 — тўқ жигарранг ( 8п8, — сариқ тусли; Қалай сульфидлари); қолган бирикмалари деярли рангсиз. Қ. кислоталарда ҳам, ишқорларда ҳам эриганида водород ажралиб чиқади.

Қ. рудаларида вольфрам, титан, лантаноидлар ва бошқалар нодир металларнинг қўшилмаси бўлади. Бу рудаларни турли усуллар билан бойитиб, таркибида 50—70% Қ. бўлган концентрат ҳосил қилинади. Концентратда бўлган А$ ва 5 ни йўқотиш учун 600—700° да куйдирилади. Темир, висмут, сурма ва бошқалар қўшилмалардан тозалаш учун концентратга концентрланган НС1 эритмаси қўшиб ишланганидан кейин, қоддиқ кўмир билан махсус печларда эритилади; таркибида Қ. бор тошқоллар қайта ишланиб, хомаки Қ. олинади (унинг таркибида 94—98% Қ. бўлади). Қ.ни тозалашда 50 , СО, А$ 0 , А$Н каби заҳарли модда-

2 2 3 3 лар ажралиб чиқиши сабабли меҳнат гигиенаси қоидаларига риоя қилиш лозим.

Ишлаб чиқарилган Қ.нинг 50% га яқини иккиламчи металлардир. У оқ тунука чиқиндилари, темиртерсак ва турли қотишмалардан олинади. Қ.нинг 40% га яқини консерва саноати учун оқ тунука тайёрлашга сарфланади, қолган қисми эса кавшарлар, подшипник ва босмахона қотишмалари тайёрлашга кетади.

Ад.: Большаков К.А., Федоров П.И., Химия и технология малнх металлов, М, 1984; Парпиев Н.А., Раҳимов Х.Р., Муфтахов А.А., Анорганик кимё, Т., 2003.

Зикрилла Исабоев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.