Qalay ölati
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 30-b. — ziyouz.com
Qalay ölati — oq qalayning kulrang qalayga şakl özgarişi ((5—>a). Odatdagi oq qalay kulrang qalayga (13,2° dan yuqori trada) aylanganda hajmi (25% ga) kengayib (P8p ning ziçligi a8p nikiga qaraganda katta), kukunga aylana boşlaydi. Bu hodisa Q.ö. deyiladi. Qalayli buyumlarning sovuqda yemirilib, kukunga aylanib ketişining (—33° da Q.ö. ayniqsa tezlaşadi) sababi ana şu. Qörğoşin va boşqalar köpgina aralaşmalar Q.ö.ni töxtatadi. Yonilği idişlarning qalay bilan kavşarlangan joyidagi qalayning «qalay ölati»ga uçrab yemirişi natijasida Janubiy qutbda R.Skott ekspeditsiyasi 1912 yilda halok bölgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚАЛАЙ ЎЛАТИ — оқ қалайнинг кулранг қалайга шакл ўзгариши ((5—>а). Одатдаги оқ қалай кулранг қалайга (13,2° дан юқори трада) айланганда ҳажми (25% га) кенгайиб (Р8п нинг зичлиги а8п никига қараганда катта), кукунга айлана бошлайди. Бу ҳодиса Қ.ў. дейилади. Қалайли буюмларнинг совуқда емирилиб, кукунга айланиб кетишининг (—33° да Қ.ў. айниқса тезлашади) сабаби ана шу. Қўрғошин ва бошқалар кўпгина аралашмалар Қ.ў.ни тўхтатади. Ёнилғи идишларнинг қалай билан кавшарланган жойидаги қалайнинг «қалай ўлати»га учраб емириши натижасида Жанубий қутбда Р.Скотт экспедицияси 1912 йилда ҳалок бўлган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.