Qalay rudalari

Qalay rudalari — tarkibidagi qalay miqdori va birikmalari undan qalayni ajratib olişga texnik imkoniyat yetarli va iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq bölgan tabiiy mineral hosilalar. Sanoat ahamiyatidagi Q.r.ning köp qismi (85%) asosiy minerali bölgan kassiterit (8p 78,8% gaça) va stannin (27,5% 8p) dan iborat. Stanninni boyitiş va undan 8p ajratib oliş qiyin bölgani uçun undan kam foydalaniladi. Qalayning kalsiyli borati — nordenşeldin (43,5% Zp) ba'zida sanoat ahamiyatiga ega bölişi mumkin. Q.r. köpinça jamlanma xom aşyo bölib, tarkibida \U, Ve, Gl, Ta yoki Si, R, 2p, A§ uçraydi. Hosil böliş şaroitiga qarab Q.r. endogen (tub) va ekzogen (soçma) konlarga bölinadi. Alyumosilikat tarkibli jinslarda şakllangan Q.r.ning tub konlari genezisi va mineral tarkibiga köra pegmatit, kassiteritkvars va kassiteritsulfid formatsiyalariga bölinadi. Pegmatit formatsiyali konlar genetik jihatdan nordon granitlar bilan boğliq. Bunday konlarda kassiteritning yirik kristallari notekis töplangan yoki ayrim aralaşmalar holida böladi. Bunday konlar sanoatda katta ahamiyatga ega bölmaydi, ba'zan köp tarkibli xom aşyoning manbasi bölişi mumkin. Kassiteritkvars formatsiyali konlar yuqori trali gidrotermal hosilalarga mansub bölib, nordon va öta nordon granit magmalari intruziyalari bilan genetik jihatdan boğliq. Bu formatsiya konlarida yirik kassiteritlar böladi (8 dan taşqari, \U, Ta, Ve va boşqalar uçraydi). Qalay olinadigan asosiy manbalardan biri kassiteritsulfid formatsiyali konlar, ular kiçik nordon intruziyalar rivojlangan, ba'zan esa, vulkan formatsiyalari bilan boğliq r-nlarda mavjud. Q.r.ning endogen konlari orasida mineral tarkibi, texnologik xususiyatlari, amaliy ahamiyati böyiça: kassiteritgreyzenli, kassiteritkvarsli, kassiteritskarnli, kassiteritsilikatli, kassiteritsulfatuzlisulfidli sanoat tiplari farqlanadi. Q.r. ekzogen konlari soçmalardan iborat. Ular orasida elyuviy, delyuviy, allyuviy, dengiz va köl qirğoqböyi soçmalari mavjud bölib, ular kassiterit kristallari va agregatlari qöşilgan qum, qumtuproq va şağal materiallari va yöldoş minerallardan taşkil topgan. Q.r. turli sanoat tipidagi konlarda ruda jismlari oddiy va murakkab tomirlar, ba'zan ştokverklardan iborat. Ularning ölçami va şakli keng kölamda özgarib turadi. Soçmalar qalinligi va şakli özgaruvçan bölgan gorizontal yotgan qatlamlarni taşkil qiladi. Q.r.ning soçma konlari pegmatit va kassiteritkvars formatsiyalari konlarining nuraşidan hosil böladi. Dunyo buyiça Q.r. zaxiralarining 70% soçma konlarga töğri keladi. Asosiy resurslari Janubiy Şarqiy Osiyo mamlakatlari — Malayziya, Indoneziya, Tailand, Laos, Myanma hamda Boliviya, Braziliya, Avstraliya Ittifoqi, Nigeriya, Buyuk Britaniyada mavjud.