Qalmoğiston

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 36–39-b. — ziyouz.com

Qalmoğiston QALMOĞISTON, Qalmoğiston Respublikasi (Xalmg-Tangç) — Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi respublika. Rossiya Yevropa qismining jan.da joylaşgan. Mayd. 76,1 ming km2. Aholisi 292,4 ming kişi (2002). Poytaxti — Elista şahri Ma'muriy jihatdan 13 tuman, 3 şahar, 6 şaharçaga bölinadi.

Davlat tuzumi. Q — respublika. Respublika boşliği — prezident. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni Xalq Xurali (parlament), ijroçi hokimiyatni rais boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi.

Tabiati. Q. Kaspiyböyi pasttekisligining ğarbiy qismi, Yergeni qiri (eng baland joyi 222 m, respublika hududidagi eng baland nuqta)ning katta qismi va KumaManiç botiğini egallagan. Janubiy şarqda Kaspiy dengizi bilan tutaş. Foydali qazilmalardan gaz, neft, toşkömir, tuz, turli binokorlik materiallari bor. Iqlimi keskin kontinental, yozi issiq, quruq va qişi sovuq, kam qorli. Örtaça t-ra yanv.da —5° dan —8° gaça, iyulda 23— 26°. Örtaça yillik *yoğin jan.şarqda 170—200 mm, şim.ğarbda 300—400 mm. Yer usti suvlari kam. Kaspiyböyi pasttekisligi va KumaManiç botiğida sayoz şör köllar (Sarpa, Sostin, ManiçGudilo va boşqalar) bor. Kaspiy dengizi sohili botqoqli qamişzor. Tuproqlari, asosan, oç jigarrang qumoq va qönğir qumoq tuproq. Şim. qismi betagaçalov va şuvoqbetaga ösadigan çöl; jan.şarqiy qismi boşoqli va şuvoq ösimliklari ösadigan çala çöl hamda şuvoqli çöl. Pastliklarda qamiş, ötloq ösimliklari, Yergeni qirida tol, qayrağoç, toğterak ösadi. Hayvonlardan malla quyon, kemiruvçilar, böri, tulki, sassiqközan, sayğoq, quşlardan çöl burguti, törğay, töxtatuvaloq bor; köl va daryolarida baliqlar uçraydi. Q hududida Qora yerlar tabiiy qöriqxonasi mavjud.

Aholisi. Qalmoqlar respublikaning tub joy aholisidir. Şuningdek, rus, darğin, çeçen, qozoq, nemis, ukrain, avar va boşqalar yaşaydi. Davlat tillari — qalmoq va rus tillari. Şahar aholisi 39,8%. Dindorlarning aksariyati buddaviylikka e'tiqod qiladi; pravoslavlar ham bor. Şaharlari: Elista, Gorodovikovsk, Lagan.

Tarixi. Q. hududida odam neolit davridan yaşab keladi. 11-asrda Q qipçoqlar hududining bir qismi bölgan. 13-asr 40-y.larida Oltin Örda tarkibiga qöşib olingan. 15-asr ning 60-y. larida Oltin Ördaning parçalanişi natijasida Aştarxon xonligi tarkibiga kirgan. 1556 yil Q. bu xonlik bilan birga Rossiyaga qöşib olindi. 17-asrda avval Junğariyada yaşagan, asli Markaziy Osiyodan kelgan köçmançi çorvador qalmoqlar Don va Volga daryolarining quyi oqimidagi yerlarga köçib ötdilar va 17-asrning 2-yarmida Qalmoq xonligini barpo etdilar. 1608—09 yillardan boşlab 17—18-asrlar davomida barça uluslar Rossiya imperiyasi tarkibiga kirdi. 1771 yil qalmoqlarning bir qismi Xitoyga köçib ketdi. 1771 yil oktyabrda Qalmoq xonligi barham topdi. Qolgan qalmoq oilalari Astraxon guberniya boşqarmasi qaramoğiga ötdi. 18-asrning 2-yarmida qalmoqlarning bir qismi Ural, Terek, Kuma daryolari böylariga köçirildi. Qalmoq xalqining ma'muriyhududiy jihatdan bölib taşlanişi ularning milliy jipslaşuviga ğov böldi. Rossiyadagi inqilobiy harakat ta'sirida Q mehnatkaşlari mustamlakaçilik zulmiga qarşi kuraş yöliga ötdilar. 1905— 09 yillarda bir qança uluslarda xalq ğalayonlari bölib ötdi, lekin ular şafqatsiz bostirildi. 1918 yil fev. — martda Q.da sovet hokimiyati örnatildi. 1920 yil 4 noyab. da RSFSR tarkibida Q. muxtor viloyati taşkil etildi (1927 yilgaça markazi Astraxon şahri bölgan). 1935 yil oktyabrda Q. muxtor viloyati muxtor respublikaga aylantirildi. 2-jahon uruşi yillari Q. hududining ança qismi nemis faşist bosqinçilari tomonidan bosib olindi (1942 yil dek. — 1943 yil yanv.). 1943 yil dek.da Q muxtor respublikasi tugatildi, aholisi majburlab öz hududlaridan mamlakatning şarqiy r-nlariga köçirildi. 1957 yil yanv.da qalmoqlar muxtoriyati tiklandi va Q muxtor viloyati tuzildi. 1958 yil 29 iyulda Q. muxtor respublikasiga aylantirildi. 1990 yil oktyabrda respublika Oliy Kengaşi Q.ning davlat suvereniteti töğrisida deklaratsiya qabul qildi. 1991 yil sentyabrda prezident lavozimi joriy etildi. 1992 yil fev.dan Q. Respublikasi (XalmgTangç) deb atala boşladi.

Xöjaligi. 1990-y.larning oxiri — 2000-y.larning boşlarida yalpi mahsulotda sanoat uluşi 25%, qurilişniki 5,9%, transportniki 2,1%, savdoniki 5,6% ni taşkil etdi. Barça korxonalarning 78% xususiy, 6,6% davlatga, qolganlari mulkçilikning boşqa turlariga qaraşlidir.

Sanoatining asosiy tarmoqlari: yoqilği (sanoat işlab çiqariş umumiy hajmining 48,4%), elektr energetika (28,3%), binokorlik materiallari sanoati (7,7%), oziq-ovqat (5,7%), unyorma va omuxta yem (3,9%), maşinasozlik va metallsozlik (2,3%), yengil (0,6%), örmon, yoğoçsozlik va sellyulozayoğoç (0,4%). Tabiiy gaz, neft, binokorlik materiallari qazib olinadi. Elista şahrida göşt, binokorlik materiallari kti, non z-di, yengil sanoat korxonasi, Lagan şahrida göştkonserva kti, maşinasozlik z-di (maxsus kuzovli avtomobil va avtotsisterna işlab çiqaradi), temirbeton mahsulotlari z-di bor.

Qişloq xöjaligi yalpi mahsulotning 63,6% çorvaçilikka, 36,4% dehqonçilikka töğri keladi. Q. hududining taxm. 4786,9 ming ga dan foydalaniladi, undan 16,8% haydaladi. Q.x.ning asosiy tarmoği — çorvaçilik (mayin junli qöyçilik va göşt çorvaçiligi); çöçqaçilik va yilqiçilik ham rivojlangan. Dehqonçilikda, asosan, buğdoy va yemxaşak ekinlari, şuningdek, kartoşka, sabzavot ekiladi.

Transporti. Avtomobil yöllari uz. — 2280 km. T.y. uzunligi —154 km. Elista şahrida aeroport bor.

Tibbiy xizmati, maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. 2000 yillar boşida Q.da 10 ming aholiga 45 vraç töğri keldi. «Lola» sanatoriysi va sanatoriyprofilaktoriy mavjud. 250 umumiy ta'lim maktabida 56 ming, 7 örta maxsus öquv yurtida 4,5 ming öquvçi, 1 oliy uquv yurti (Q. universiteti)da 5 ming talaba ta'lim oladi. I.t.lar tarix, filol. va iqtisodiyot inti, Q göşt çorvaçiligi ilmiy tekşiriş instituti, Q. tajribamelioratsiya st-yasi va boşqalar ilmiy muassasalarda olib boriladi.Respublikada 150 dan ortiq kutubxona, ölkaşunoslik muzeyi bor. Telekörsatuv va radioeşittirişlar qalmoq va rus tillarida olib boriladi. Elista şahrida telemarkaz işlaydi. Qalmoq va rus tillarida gaz. naşr etiladi.

Adabiyoti. Qalmoq badiiy adabiyoti boy milliy folklor asosida vujudga keldi. Qalmoklarning doston va afsonalari, maqol va matallari, qöşiq, ertak va qahramonlik eposi — «Jangar» (15-asr) maşhur. 1648 yil ZayaPandita (1599— 1662) tomonidan qalmoq yozuvi («aniq xat») yaratilgunga qadar qalmoqlar umummöğul alfavitidan foydalanganlar. Yozuvning paydo bölişi milliy adabiyotning şakllanişiga ta'sir körsatdi. 19-asrda erksevar şoir Ançxon Jirgalo şe'rlari şuhrat qozondi. 1920-y.larda X. Kanukov, N. Manjiyev, S.Kalyayev, V. Suseyev, X. SyanBelgin, 1930- y.larda B.Basangov, G. Davan, S.Lejinov, K.Erenjenov va boşqalar adiblar samarali ijod qildilar. 30—40-y.larda adabiyotga L. Injiyev, M.Narmeyev, E. Kogteyev, B.Darjiyev, A. Balakayev, D. Kugultinov, B. Mukebenov, D. Şabaliyev va boşqalar yozuvçi va şoirlar kirib keldi. 50—70- y.larda yozuvçilar safiga V.Sangajiyeva, M.Xoninov, A.Badmayev, A.Jimbiyev, T.Bembeyevlar kelib qöşildi. Respublikada bolalar adabiyoti, satira va yumor sezilarli muvaffaqiyatga erişdi.

Me'morligi va tasviriy san'ati. Köçmançi va yarim köçmançi çorvador qalmoqlarda 17—19-asrlarda, asosan, tagi panjarali, usti namat bilan yopilgan, yiğmaajraladigan uy (ger)lar mavjud edi. 17-asrdan boşlab dastlab yoğoç yoki namatdan, 18-asr oxiridan ğişt va toşdan monastirxurullar qurila boşladi. 1920 yildan Q.dagi şahar va qişloqlarda köp qavatli turar joy, jamoat, madaniymaişiy va ma'muriy binolar qad kötardi. Me'morlardan M. Pyurveyev, V.Telegin, N.Barayev maşhur. Q.da qadimdan amaliybezak san'atining har xil turlari mavjud. Uylarning yoğoç qismlari, mebel, rözğor buyumlari öymakorlik va naqş bilan bezatiladi. Çarm idiş, oyoq kiyimlariga bosma naqş solinadi. Kumuş buyumlar (soç taqinçoqlari, uzuk, zirak, kamar va boşqalar)ga öyib naqş işlanadi. 18—19-asrlar san'atiga tibetmöğul an'analarining ta'siri kuçli böldi (grafik F.Kalmik, rang-tasvirçi A.Yegorov). Keyingi yillarda rassomlik (I.Nusxayev, L.Oçirov, P.Yemçigirova, G.Rokçinskiy, K.Oldayev), grafik (B.Danilçenko), haykaltaroşlik (N.Sanjiyev) rivojlandi.

Musiqasi. Qalmoq xalq qöşiq (dun) lari bir ovozli bölib, tarixiy, marosim, lirik, hazil va boşqalar aytimlardan iborat. Ut dun (uzun kuy)larga badihaviylik, boy nolaqoçirimlar, ohangdor ritm xos. Axr dun (qisqa quy) lar dömbira (yoki garmon) jörligida ijro etiladi, aniq ritm va şaklga asoslangan. «Jangar» dostoni baxşi (jangarçi)lar tomonidan reçitativ uslubida böğiz ovozi bilan ijro etiladi. Xalq raqslari erkaklar tomonidan jöşqin, ayollar tomonidan mayin ijro etiladi. Musiqa asboblari: yatga, topşur, xur (torli va kamonli), biçkyur, byurya, uxrbyurya (puflama), kenkerte, sang, arambru (zarbli), şuningdek, dömbira va garmon. 1920-y.lardan havaskor musiqa san'ati, professional musiqa (kompozitorlar M.Graçyov, P.Çonkuşev va boşqalar) rivojlandi. Musiqa arboblaridan V.Garyayeva, V.Ilsaranova, U.Lijiyeva va boşqalar maşhur. Respublikada «Lola» aşula va raqs ansambli (1937), filarmoniya (1939), Elistada musiqa bilim yurti (1960) faoliyat körsatadi.

Teatri. 1926 yil Astraxonda qalmoq drama maktabi taşkil etilgan bölib, 1930 yil aktyorlik, musiqa va xoreografiya bölimlariga ega san'at texnikumiga aylantirildi. 1936 yil Elistada drama teatri (1992 yildan Qalmoq musiqali drama teatri) taşkil etildi. 1950—70 yillar bu teatrda R.Xubetsova, G.Xugayev, G.Mamlin, M.Karim, B.Basangov, S.Kalyayev, M.Şatrov va boşqalarning pyesalari qöyildi. Teatr artistlaridan M.Erenjenov, B.Balbakova, L. Aleksandrov va boşqalar maşhur.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚАЛМОҒИСТОН, Қалмоғистон Республикаси (Хальмг-Тангч) — Россия Федерацияси таркибидаги республика. Россия Европа қисмининг жан.да жойлашган. Майд. 76,1 минг км2. Аҳолиси 292,4 минг киши (2002). Пойтахти — Элиста шаҳри Маъмурий жиҳатдан 13 туман, 3 шаҳар, 6 шаҳарчага бўлинади.

Давлат тузуми. Қ — республика. Республика бошлиғи — президент. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни Халқ Хурали (парламент), ижрочи ҳокимиятни раис бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади.

Табиати. Қ. Каспийбўйи пасттекислигининг ғарбий қисми, Ергени қири (энг баланд жойи 222 м, республика ҳудудидаги энг баланд нуқта)нинг катта қисми ва КумаМанич ботиғини эгаллаган. Жанубий шарқда Каспий денгизи билан туташ. Фойдали қазилмалардан газ, нефть, тошкўмир, туз, турли бинокорлик материаллари бор. Иқлими кескин континентал, ёзи иссиқ, қуруқ ва қиши совуқ, кам қорли. Ўртача т-ра янв.да —5° дан —8° гача, июлда 23— 26°. Ўртача йиллик *ёғин жан.шарқда 170—200 мм, шим.ғарбда 300—400 мм. Ер усти сувлари кам. Каспийбўйи пасттекислиги ва КумаМанич ботиғида саёз шўр кўллар (Сарпа, Состин, МаничГудило ва бошқалар) бор. Каспий денгизи соҳили ботқоқли қамишзор. Тупроқлари, асосан, оч жигарранг қумоқ ва қўнғир қумоқ тупроқ. Шим. қисми бетагачалов ва шувоқбетага ўсадиган чўл; жан.шарқий қисми бошоқли ва шувоқ ўсимликлари ўсадиган чала чўл ҳамда шувоқли чўл. Пастликларда қамиш, ўтлоқ ўсимликлари, Ергени қирида тол, қайрағоч, тоғтерак ўсади. Ҳайвонлардан малла қуён, кемирувчилар, бўри, тулки, сассиқкўзан, сайғоқ, қушлардан чўл бургути, тўрғай, тўхтатувалоқ бор; кўл ва дарёларида балиқлар учрайди. Қ ҳудудида Қора ерлар табиий қўриқхонаси мавжуд.

Аҳолиси. Қалмоқлар республиканинг туб жой аҳолисидир. Шунингдек, рус, дарғин, чечен, қозоқ, немис, украин, авар ва бошқалар яшайди. Давлат тиллари — қалмоқ ва рус тиллари. Шаҳар аҳолиси 39,8%. Диндорларнинг аксарияти буддавийликка эътиқод қилади; православлар ҳам бор. Шаҳарлари: Элиста, Городовиковск, Лагань.

Тарихи. Қ. ҳудудида одам неолит давридан яшаб келади. 11-асрда Қ қипчоқлар ҳудудининг бир қисми бўлган. 13-аср 40-й.ларида Олтин Ўрда таркибига қўшиб олинган. 15-аср нинг 60-й. ларида Олтин Ўрданинг парчаланиши натижасида Аштархон хонлиги таркибига кирган. 1556 йил Қ. бу хонлик билан бирга Россияга қўшиб олинди. 17-асрда аввал Жунғарияда яшаган, асли Марказий Осиёдан келган кўчманчи чорвадор қалмоқлар Дон ва Волга дарёларининг қуйи оқимидаги ерларга кўчиб ўтдилар ва 17-асрнинг 2-ярмида Қалмоқ хонлигини барпо этдилар. 1608—09 йиллардан бошлаб 17—18-асрлар давомида барча улуслар Россия империяси таркибига кирди. 1771 йил қалмоқларнинг бир қисми Хитойга кўчиб кетди. 1771 йил октябрда Қалмоқ хонлиги барҳам топди. Қолган қалмоқ оилалари Астрахон губерния бошқармаси қарамоғига ўтди. 18-асрнинг 2-ярмида қалмоқларнинг бир қисми Урал, Терек, Кума дарёлари бўйларига кўчирилди. Қалмоқ халқининг маъмурийҳудудий жиҳатдан бўлиб ташланиши уларнинг миллий жипслашувига ғов бўлди. Россиядаги инқилобий ҳаракат таъсирида Қ меҳнаткашлари мустамлакачилик зулмига қарши кураш йўлига ўтдилар. 1905— 09 йилларда бир қанча улусларда халқ ғалаёнлари бўлиб ўтди, лекин улар шафқатсиз бостирилди. 1918 йил фев. — мартда Қ.да совет ҳокимияти ўрнатилди. 1920 йил 4 нояб. да РСФСР таркибида Қ. мухтор вилояти ташкил этилди (1927 йилгача маркази Астрахон шаҳри бўлган). 1935 йил октябрда Қ. мухтор вилояти мухтор республикага айлантирилди. 2-жаҳон уруши йиллари Қ. ҳудудининг анча қисми немис фашист босқинчилари томонидан босиб олинди (1942 йил дек. — 1943 йил янв.). 1943 йил дек.да Қ мухтор республикаси тугатилди, аҳолиси мажбурлаб ўз ҳудудларидан мамлакатнинг шарқий р-нларига кўчирилди. 1957 йил янв.да қалмоқлар мухторияти тикланди ва Қ мухтор вилояти тузилди. 1958 йил 29 июлда Қ. мухтор республикасига айлантирилди. 1990 йил октябрда республика Олий Кенгаши Қ.нинг давлат суверенитети тўғрисида декларация қабул қилди. 1991 йил сентябрда президент лавозими жорий этилди. 1992 йил фев.дан Қ. Республикаси (ХальмгТангч) деб атала бошлади.

Хўжалиги. 1990-й.ларнинг охири — 2000-й.ларнинг бошларида ялпи маҳсулотда саноат улуши 25%, қурилишники 5,9%, транспортники 2,1%, савдоники 5,6% ни ташкил этди. Барча корхоналарнинг 78% хусусий, 6,6% давлатга, қолганлари мулкчиликнинг бошқа турларига қарашлидир.

Саноатининг асосий тармоқлари: ёқилғи (саноат ишлаб чиқариш умумий ҳажмининг 48,4%), электр энергетика (28,3%), бинокорлик материаллари саноати (7,7%), озиқ-овқат (5,7%), унёрма ва омухта ем (3,9%), машинасозлик ва металлсозлик (2,3%), енгил (0,6%), ўрмон, ёғочсозлик ва целлюлозаёғоч (0,4%). Табиий газ, нефть, бинокорлик материаллари қазиб олинади. Элиста шаҳрида гўшт, бинокорлик материаллари кти, нон з-ди, енгил саноат корхонаси, Лагань шаҳрида гўштконсерва кти, машинасозлик з-ди (махсус кузовли автомобиль ва автоцистерна ишлаб чиқаради), темирбетон маҳсулотлари з-ди бор.

Қишлоқ хўжалиги ялпи маҳсулотнинг 63,6% чорвачиликка, 36,4% деҳқончиликка тўғри келади. Қ. ҳудудининг тахм. 4786,9 минг га дан фойдаланилади, ундан 16,8% ҳайдалади. Қ.х.нинг асосий тармоғи — чорвачилик (майин жунли қўйчилик ва гўшт чорвачилиги); чўчқачилик ва йилқичилик ҳам ривожланган. Деҳқончиликда, асосан, буғдой ва емхашак экинлари, шунингдек, картошка, сабзавот экилади.

Транспорти. Автомобиль йўллари уз. — 2280 км. Т.й. узунлиги —154 км. Элиста шаҳрида аэропорт бор.

Тиббий хизмати, маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. 2000 йиллар бошида Қ.да 10 минг аҳолига 45 врач тўғри келди. «Лола» санаторийси ва санаторийпрофилакторий мавжуд. 250 умумий таълим мактабида 56 минг, 7 ўрта махсус ўқув юртида 4,5 минг ўқувчи, 1 олий уқув юрти (Қ. университети)да 5 минг талаба таълим олади. И.т.лар тарих, филол. ва иқтисодиёт инти, Қ гўшт чорвачилиги илмий текшириш институти, Қ. тажрибамелиорация ст-яси ва бошқалар илмий муассасаларда олиб борилади.Республикада 150 дан ортиқ кутубхона, ўлкашунослик музейи бор. Телекўрсатув ва радиоэшиттиришлар қалмоқ ва рус тилларида олиб борилади. Элиста шаҳрида телемарказ ишлайди. Қалмоқ ва рус тилларида газ. нашр этилади.

Адабиёти. Қалмоқ бадиий адабиёти бой миллий фольклор асосида вужудга келди. Қалмокларнинг достон ва афсоналари, мақол ва маталлари, қўшиқ, эртак ва қаҳрамонлик эпоси — «Жангар» (15-аср) машҳур. 1648 йил ЗаяПандита (1599— 1662) томонидан қалмоқ ёзуви («аниқ хат») яратилгунга қадар қалмоқлар умуммўғул алфавитидан фойдаланганлар. Ёзувнинг пайдо бўлиши миллий адабиётнинг шаклланишига таъсир кўрсатди. 19-асрда эрксевар шоир Анчхон Жиргало шеърлари шуҳрат қозонди. 1920-й.ларда X. Кануков, Н. Манжиев, С.Каляев, В. Сусеев, X. СянБелгин, 1930- й.ларда Б.Басангов, Г. Даван, Ц.Лежинов, К.Эренженов ва бошқалар адиблар самарали ижод қилдилар. 30—40-й.ларда адабиётга Л. Инжиев, М.Нармеев, Э. Когтеев, Б.Даржиев, А. Балакаев, Д. Кугультинов, Б. Мукебенов, Д. Шабалиев ва бошқалар ёзувчи ва шоирлар кириб келди. 50—70- й.ларда ёзувчилар сафига В.Сангажиева, М.Хонинов, А.Бадмаев, А.Жимбиев, Т.Бембеевлар келиб қўшилди. Республикада болалар адабиёти, сатира ва юмор сезиларли муваффақиятга эришди.

Меъморлиги ва тасвирий санъати. Кўчманчи ва ярим кўчманчи чорвадор қалмоқларда 17—19-асрларда, асосан, таги панжарали, усти намат билан ёпилган, йиғмаажраладиган уй (гер)лар мавжуд эди. 17-асрдан бошлаб дастлаб ёғоч ёки наматдан, 18-аср охиридан ғишт ва тошдан монастирьхуруллар қурила бошлади. 1920 йилдан Қ.даги шаҳар ва қишлоқларда кўп қаватли турар жой, жамоат, маданиймаиший ва маъмурий бинолар қад кўтарди. Меъморлардан М. Пюрвеев, В.Телегин, Н.Бараев машҳур. Қ.да қадимдан амалийбезак санъатининг ҳар хил турлари мавжуд. Уйларнинг ёғоч қисмлари, мебель, рўзғор буюмлари ўймакорлик ва нақш билан безатилади. Чарм идиш, оёқ кийимларига босма нақш солинади. Кумуш буюмлар (соч тақинчоқлари, узук, зирак, камар ва бошқалар)га ўйиб нақш ишланади. 18—19-асрлар санъатига тибетмўғул анъаналарининг таъсири кучли бўлди (график Ф.Кальмик, ранг-тасвирчи А.Егоров). Кейинги йилларда рассомлик (И.Нусхаев, Л.Очиров, П.Емчигирова, Г.Рокчинский, К.Ольдаев), график (Б.Данильченко), ҳайкалтарошлик (Н.Санжиев) ривожланди.

Мусиқаси. Қалмоқ халқ қўшиқ (дун) лари бир овозли бўлиб, тарихий, маросим, лирик, ҳазил ва бошқалар айтимлардан иборат. Ут дун (узун куй)ларга бадиҳавийлик, бой нолақочиримлар, оҳангдор ритм хос. Ахр дун (қисқа қуй) лар дўмбира (ёки гармон) жўрлигида ижро этилади, аниқ ритм ва шаклга асосланган. «Жангар» достони бахши (жангарчи)лар томонидан речитатив услубида бўғиз овози билан ижро этилади. Халқ рақслари эркаклар томонидан жўшқин, аёллар томонидан майин ижро этилади. Мусиқа асбоблари: ятга, топшур, хур (торли ва камонли), бичкюр, бюря, ухрбюря (пуфлама), кенкерте, цанг, арамбру (зарбли), шунингдек, дўмбира ва гармон. 1920-й.лардан ҳаваскор мусиқа санъати, профессионал мусиқа (композиторлар М.Грачёв, П.Чонкушев ва бошқалар) ривожланди. Мусиқа арбобларидан В.Гаряева, В.Ильцаранова, У.Лижиева ва бошқалар машҳур. Республикада «Лола» ашула ва рақс ансамбли (1937), филармония (1939), Элистада мусиқа билим юрти (1960) фаолият кўрсатади.

Театри. 1926 йил Астрахонда қалмоқ драма мактаби ташкил этилган бўлиб, 1930 йил актёрлик, мусиқа ва хореография бўлимларига эга санъат техникумига айлантирилди. 1936 йил Элистада драма театри (1992 йилдан Қалмоқ мусиқали драма театри) ташкил этилди. 1950—70 йиллар бу театрда Р.Хубецова, Г.Хугаев, Г.Мамлин, М.Карим, Б.Басангов, С.Каляев, М.Шатров ва бошқаларнинг пьесалари қўйилди. Театр артистларидан М.Эренженов, Б.Бальбакова, Л. Александров ва бошқалар машҳур.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.