Qalqon
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 40–41-b. — ziyouz.com
Qalqon QALQON, sipar — 1) jangçining tanasini tiğli qurollar (qiliç, nayza va boşqalar) zarbidan himoya qiluvçi moslama. Toş davridan boşlab 17-asrgaça amaliyotda qöllanilgan. Eng qadimgi Q.lar yoğoç, töqilgan çiviq, qöğa, teri, keyinçalik esa jez va temirdan yasalgan. Q. şakli va kattakiçikligi turli xalklarda turliça (yumaloq, uçburçak, törtburçak, tuxumsimon, yarim silindrik va boşqalar) bölgan. Mil. av. 3-ming yillikda Mesopotamiyada usti mis plastinkalar bilan qoplangan yoğoç Q.lar qöllanilgan. Jezdan qilingan birinçi Q. mil. av. 2-ming yillikda Ossuriyada vujudga kelgan. Köpinça, Q.lar turli rasm, ramz, gerb va boşqalar tasviri bilan bezatilgan. Mas, Urartu podşolarining Q.lari turli manzarali tasvirlar va mixxat bilan qoplangan. Yunonistonda yoğoçdan (ba'zan temirdan) işlangan dumaloq Q.larda jangçilarning ramzlari (delfin, şer va boşqalar) tasvirlangan. Örta Osiyo xalqlarida ham Q. qadimdan qöllanilib kelgan. Atama ilk bor 11 —12-asrlar qoraxoniylar davri eski turkiy til obidalarida Q. va qalqang fonetik şakllarida qayd etiladi. Pahlavonlar, sarkardalar Q.i qimmatbaho toşlar bilan ziynatlangan. Amir Temur va Temuriylar davrida odam böyiga mos keluvçi Q.lar mavjud bölgan, ular tura deb nomlangan. Ular kattakiçikligi, turli şakldaligi bilan ajralib turgan. Q. 16—17-asrlarda ötsoçar qurollarning takomillaşuvi bilan öz ahamiyatini yöqotgan. Hozirda dunyoning köp mamlakatlarda politsiyaçilarning himoya quroli; 2) köçma ma'noda — ofat, balo, köngilsiz hodisalar va boşqalardan saklovçi vosita; tösiq, ğov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚАЛҚОН, сипар — 1) жангчининг танасини тиғли қуроллар (қилич, найза ва бошқалар) зарбидан ҳимоя қилувчи мослама. Тош давридан бошлаб 17-асргача амалиётда қўлланилган. Энг қадимги Қ.лар ёғоч, тўқилган чивиқ, қўға, тери, кейинчалик эса жез ва темирдан ясалган. Қ. шакли ва каттакичиклиги турли халкларда турлича (юмалоқ, учбурчак, тўртбурчак, тухумсимон, ярим цилиндрик ва бошқалар) бўлган. Мил. ав. 3-минг йилликда Месопотамияда усти мис пластинкалар билан қопланган ёғоч Қ.лар қўлланилган. Жездан қилинган биринчи Қ. мил. ав. 2-минг йилликда Оссурияда вужудга келган. Кўпинча, Қ.лар турли расм, рамз, герб ва бошқалар тасвири билан безатилган. Мас, Урарту подшоларининг Қ.лари турли манзарали тасвирлар ва миххат билан қопланган. Юнонистонда ёғочдан (баъзан темирдан) ишланган думалоқ Қ.ларда жангчиларнинг рамзлари (дельфин, шер ва бошқалар) тасвирланган. Ўрта Осиё халқларида ҳам Қ. қадимдан қўлланилиб келган. Атама илк бор 11 —12-асрлар қорахонийлар даври эски туркий тил обидаларида Қ. ва қалқанг фонетик шаклларида қайд этилади. Паҳлавонлар, саркардалар Қ.и қимматбаҳо тошлар билан зийнатланган. Амир Темур ва Темурийлар даврида одам бўйига мос келувчи Қ.лар мавжуд бўлган, улар тура деб номланган. Улар каттакичиклиги, турли шаклдалиги билан ажралиб турган. Қ. 16—17-асрларда ўтсочар қуролларнинг такомиллашуви билан ўз аҳамиятини йўқотган. Ҳозирда дунёнинг кўп мамлакатларда полициячиларнинг ҳимоя қуроли; 2) кўчма маънода — офат, бало, кўнгилсиз ҳодисалар ва бошқалардан сакловчи восита; тўсиқ, ғов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.