Qamal
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 43–44-b. — ziyouz.com
Qamal QAMAL, qurşov, muhosara — şahar, qal'a va şunga öxşaş istehkomlarni işğol qiliş uçun ötkaziladigan harbiy harakatlar usuli. Qadim zamonlardayoq şahar yoki qal'ani tösatdan hujum qilib olib bölmagan taqdirda Q.dan foydalanilgan. Q. paytida qal'a qöşin bilan çor atrofdan qurşab olingan va ketmaket hujumlar uyuştirilgan. Ba'zan esa qamalçilar qamaldagilarning oziq-ovqat, öqdorilari tugagaç, taslim bölişlarini kutişgan. Şahar, qal'a atrofida sarköblar kötarilgan. Mudofaa devorlari ostidan yer osti yöllari (naqblar) qazilgan. Odatda, Q. qiluvçi qöşinning muayyan qismi özlari barpo etgan istehkomlarni Q.da qolganlarning tösatdan uyuştiriladigan xamlasidan muhofaza qiliş bilan maşğul bölgan, asosiy qismi esa mudofaaçilarni tinkasini qurituvçi harbiy harakatlarda faol qatnaşgan. Tarixiy manbalar, Q.ning ba'zan oylab, hatto yillab davom etganligini körsatadi. Xususan, Ötror möğullar tomonidan 5 oy, Samarqand esa Şayboniyxon tomonidan 6 oy Q. qilingan. Qamalçilar qal'a, hisor, şahar va h.k.ga kiriş maqsadida turli amaliyotlar (devorlarni buziş, raxnalar soliş) qöllaşgan. Poroxning kaşf etilişi va artilleriyaning qurollanişdan muqim örin olişi bilan mudofaa devorlarini porox yordamida portlatiş, zambarakdan öqqa tutiş rivojlangan. Örta asrlarda Çingiziylar va Temuriylar armiyasida qal'a, qörğon, hisor va şaharlarni Q. qilişda toşotar qurollar va ra'ddan keng foydalanilgan. 17-asrdan qal'a artilleriyasi qöllanişga kirib kelgan. 18—20-asrlarning boşlarida Q.çi armiyalar tuzilgan. 1-jahon uruşidan söng qal'a va şaharlarni zabt etişning zamonaviy vositalari paydo bölganligi bois Q. atamasining ma'nosi özgarib, blokada tuşunçasini ifodalaydigan böldi.
Ad.: Bobur, Boburnoma, T., 1960; Nizomiddin Şomiy, Zafarnoma, T, 1996.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚАМАЛ, қуршов, муҳосара — шаҳар, қалъа ва шунга ўхшаш истеҳкомларни ишғол қилиш учун ўтказиладиган ҳарбий ҳаракатлар усули. Қадим замонлардаёқ шаҳар ёки қалъани тўсатдан ҳужум қилиб олиб бўлмаган тақдирда Қ.дан фойдаланилган. Қ. пайтида қалъа қўшин билан чор атрофдан қуршаб олинган ва кетмакет ҳужумлар уюштирилган. Баъзан эса қамалчилар қамалдагиларнинг озиқ-овқат, ўқдорилари тугагач, таслим бўлишларини кутишган. Шаҳар, қалъа атрофида саркўблар кўтарилган. Мудофаа деворлари остидан ер ости йўллари (нақблар) қазилган. Одатда, Қ. қилувчи қўшиннинг муайян қисми ўзлари барпо этган истеҳкомларни Қ.да қолганларнинг тўсатдан уюштириладиган хамласидан муҳофаза қилиш билан машғул бўлган, асосий қисми эса мудофаачиларни тинкасини қуритувчи ҳарбий ҳаракатларда фаол қатнашган. Тарихий манбалар, Қ.нинг баъзан ойлаб, ҳатто йиллаб давом этганлигини кўрсатади. Хусусан, Ўтрор мўғуллар томонидан 5 ой, Самарқанд эса Шайбонийхон томонидан 6 ой Қ. қилинган. Қамалчилар қалъа, ҳисор, шаҳар ва ҳ.к.га кириш мақсадида турли амалиётлар (деворларни бузиш, рахналар солиш) қўллашган. Порохнинг кашф этилиши ва артиллериянинг қуролланишдан муқим ўрин олиши билан мудофаа деворларини порох ёрдамида портлатиш, замбаракдан ўққа тутиш ривожланган. Ўрта асрларда Чингизийлар ва Темурийлар армиясида қалъа, қўрғон, ҳисор ва шаҳарларни Қ. қилишда тошотар қуроллар ва раъддан кенг фойдаланилган. 17-асрдан қалъа артиллерияси қўлланишга кириб келган. 18—20-асрларнинг бошларида Қ.чи армиялар тузилган. 1-жаҳон урушидан сўнг қалъа ва шаҳарларни забт этишнинг замонавий воситалари пайдо бўлганлиги боис Қ. атамасининг маъноси ўзгариб, блокада тушунчасини ифодалайдиган бўлди.
Ад.: Бобур, Бобурнома, Т., 1960; Низомиддин Шомий, Зафарнома, Т, 1996.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.