Qamar Orollari
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 44–45-b. — ziyouz.com
Qamar Orollari QAMAR OROLLARI, Qamar Orollari Ittifoqi (arab. qamar — oy) — Hind okeanidagi Qamar o.larida joylaşgan davlat. Qamar o.lari tarkibiga Ngazija (avvalgi nomi GrandKomar), Nzvani (avvalgi nomi Anjuan), Mvali (avvalgi nomi Moxeli), Maore (avvalgi nomi Mayotta) o.lari va bir qança mayda orollar kiradi. Mayd. 2,170 ming km2. Aholisi 614,3 ming kişi (2002). Ma'muriy jihatdan 4 okrugga bölinadi. Poytaxti — Moroni şahri.
Davlat tuzumi. Q.O. — federal respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 2001 yil 23 dek.da qabul qilingan. Davlat boşliği — prezident, u umumiy töğri ovoz beriş yöli bilan 4 yil muddatga saylanadi, hukumatga ham boşçilik qiladi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni bir palatali parlament (ittifoq assambleyasi), ijroiya hokimiyatni prezident boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi.
Tabiati. Orollar vulkanlardan hosil bölgan, marjon qoyalar bilan öralgan. Harakatdagi vulkanlar bor. Bal. 2560 m gaça (Ngazija o.dagi Qargala vulkani, mamlakatning eng yuqori nuqtasi). Iqlimi tropik, issiqva sernam. Sohilda örtaça t-ra 23—28°, toğlarda 18° ga yaqin. Yillik yoğin 1100— 3000 mm. Toğ yon bağirlarida qalin tropik örmonlar, toğ etaklarida savanna va butazorlar bor.
Aholisining 95% qamarlar yoki antaloatra xalqi. Ular arablarning malagasilar va Şarqiy Afrika sohilidagi xalklar bilan çatişuvi natijasida hosil bölgan. Bundan taşqari, bantu tillaridan birida sözlaşuvçi makualar hamda arab, malagasi va fransuzlar ham yaşaydi. Hindiston va Pokistondan borib qolganlar ham bor. Rasmiy tillar — qamar, fransuz va arab tillari. Aholisi, asosan, qamar tilida sözlaşadi. Qamarlarning aksariyati islom dinining sunniy mazhabida. Aholining 75% ga yaqini sohil böyidagi tekisliklarda va toğ yon bağirlarida istiqomat qiladi. Asosiy şaharlari — Moroni, Mutsamudu, Fomboni.
Tarixi. 15—19-asrlarda orollarda musulmon sultonlari hukmronlik qilgan. Orollarga yevropaliklardan birinçi bölib 1598 yilda gollandlar borgan. 19-asrda Fransiya bu orollarni bosib olib, mustamlakaga aylantirgan. 1946 yil Q.O. Fransiyaning Madagaskar mustamlakasi tarkibidan mustaqil ma'muriy birlik sifatida ajratilgan. 1961 yilda Fransiyaning «dengiz orti \ududi»; 1968 yil da içki öziniözi boşqaruv maqomini oldi. 1975 yil 6 iyulda Q.O. deputatlar palatasi öz taşabbusi bilan mamlakatni mustaqil deb e'lon qildi. 1978 yil 1 oktyabrgaça mamlakat Q.O. Respublikasi, söngra Q.O. Federal Islom Respublikasi deb ataddi; 2002 yildan hoz. nomda. 1999 yil 30 apr.da polkovnik Azali Assumani rahbarligidagi harbiy töntariş natijasida prezident Tojiddin bin Said Massunde hokimiyatdan çetlaştirildi, 1996 yilgi konstitutsiya bekor qilindi, barça davlat muassasalari tarqatib yuborildi. Muvaqqat konstitutsiya amal qila boşladi. 1999 yil 6 mayda Azali Assumani özini prezident deb e'lon qildi. Q.O. — 1975 yildan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 6 iyul — Mustaqillik e'lon qilingan kun (1975).
Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. Yangilaniş va demokratik harakat partiyasi, 1990 yilda tuzilgan; Taraqqiyot uçun milliy birlaşma partiyasi, 1996 yilda taşkil etilgan; Demokratiya va taraqqiyot uçun harakat partiyasi. Q.O. muxtor kasaba uyuşmalari ittifoqi, 1996 yil tuzilgan.
Xöjaligi. Q.O. qoloqagrar mamlakat. Iqtisodiyotining asosini eksportga ixtisoslaştirilgan q.x. taşkil etadi. Yalpi içki mahsulotda qişloq xöjaligi, örmon xöjaligi va baliq ovlaş uluşi 40%, sanoatniki 14%, xizmat körsatiş tarmoğiniki 46%. Asosiy q.x. ekinlari: vanil, çinnigul, ilang-ilang (gulidan essensiya va parfyumeriya sanoati uçun moy olinadigan da; raxt), kokos palmasi, dolçin, kofe. Içki ehtiyoj uçun şoli, makkajöxori, maniok, yams, batat, şakarqamiş, banan yetiştiriladi. Qoramol, eçki va qöy boqiladi, baliq ovlanadi. Urmonlarda yoğoç tayyorlanadi. Sanoati, asosan, q.x. mahsulotini qayta işlaş, sovun, spirtsiz içimliklar, rözğor asboblari işlab çiqaruvçi korxonalaridan iborat. Putssolan (yöl quriş va sement işlab çiqariş uçun kerakli xom aşyo) qazib olinadi. Yiliga 31 mln. kVtsoat elektr energiya hosil qilinadi. Hunarmandçilik (teri, yoğoçni qayta işlaş, savat töqiş) keng yoyilgan. Avtomobil yöllari uz. — 875 km (76% qattiqqoplamali). Asosiy dengiz porti — Mutsamudu şahri Çetga vanil (eksport böyiça dunyoda 2-örinda), essensiya, çinnigul, kokos palmasi yonğoği va mağzi çiqaradi, çetdan neft mahsulotlari, oziq-ovqat, maşinauskuna oladi. Taşqi savdoda Fransiya, AQŞ, Germaniya, Madagaskar bilan hamkorlik qiladi. Pul birligi — qamar franki.
Maorifi. Mustaqillik e'lon qilinişi arafasida (1975) 6 yoşdan 15 yoşgaça bölgan bolalar uçun majburiy ta'lim joriy etilgan edi, ammo bu iş amalga oşmadi. Davlat maktablari bilan bir qatorda musulmon ruhoniylariga qaraşli diniy maktablar ham bölgan. Darslar fransuz tilida, diniy maktablarda arab tilida ötilgan. Mamlakat mustaqillikka erişgandan keyin bolalar 4 yoşdan madrasaga qatnab, 2 yilda davomida Qur'onni örgana boşlaydilar. Boşlanğiç maktab 6 yillik, töliqsiz örta maktab 4 yillik, töliq örta maktab (litsey) 7 y.lik. Mahalliy tilda öqitiş joriy etilgan.
An'anaviy boşlanğiç diniy maktablarda arab alifbosidan taşqari, q.x. bilimlari va gigiyena örgatiladi. Kasb-hunar ta'limi boşlanğiç maktab negizida amalga oşiriladi. Ped. bilim yurtlarida öqituvçilar tayyorlanadi. Oliy öquv yurtlari yöq. Yoşlar oliy ta'limni xorijda oladilar.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. Mamlakatda «AlVatvon» («Vatan») hukumat haftalik gaz. (1985 yildan), fransuz tilida haftalik «Qamar Orollari gazetasi» çiqadi. Qamar matbuot agentligi hamda 1975 yilda taşkil etilgan va hukumat tomonidan nazorat qilinadigan Qamar radiosi faoliyat yuritadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚАМАР ОРОЛЛАРИ, Қамар Ороллари Иттифоқи (араб. қамар — ой) — Ҳинд океанидаги Қамар о.ларида жойлашган давлат. Қамар о.лари таркибига Нгазижа (аввалги номи ГрандКомар), Нзвани (аввалги номи Анжуан), Мвали (аввалги номи Мохели), Маоре (аввалги номи Майотта) о.лари ва бир қанча майда ороллар киради. Майд. 2,170 минг км2. Аҳолиси 614,3 минг киши (2002). Маъмурий жиҳатдан 4 округга бўлинади. Пойтахти — Морони шаҳри.
Давлат тузуми. Қ.О. — федерал республика. Амалдаги конституцияси 2001 йил 23 дек.да қабул қилинган. Давлат бошлиғи — президент, у умумий тўғри овоз бериш йўли билан 4 йил муддатга сайланади, ҳукуматга ҳам бошчилик қилади. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни бир палатали парламент (иттифоқ ассамблеяси), ижроия ҳокимиятни президент бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади.
Табиати. Ороллар вулканлардан ҳосил бўлган, маржон қоялар билан ўралган. Ҳаракатдаги вулканлар бор. Бал. 2560 м гача (Нгазижа о.даги Қаргала вулкани, мамлакатнинг энг юқори нуқтаси). Иқлими тропик, иссиқва сернам. Соҳилда ўртача т-ра 23—28°, тоғларда 18° га яқин. Йиллик ёғин 1100— 3000 мм. Тоғ ён бағирларида қалин тропик ўрмонлар, тоғ этакларида саванна ва бутазорлар бор.
Аҳолисининг 95% қамарлар ёки анталоатра халқи. Улар арабларнинг малагасилар ва Шарқий Африка соҳилидаги халклар билан чатишуви натижасида ҳосил бўлган. Бундан ташқари, банту тилларидан бирида сўзлашувчи макуалар ҳамда араб, малагаси ва французлар ҳам яшайди. Ҳиндистон ва Покистондан бориб қолганлар ҳам бор. Расмий тиллар — қамар, француз ва араб тиллари. Аҳолиси, асосан, қамар тилида сўзлашади. Қамарларнинг аксарияти ислом динининг сунний мазҳабида. Аҳолининг 75% га яқини соҳил бўйидаги текисликларда ва тоғ ён бағирларида истиқомат қилади. Асосий шаҳарлари — Морони, Муцамуду, Фомбони.
Тарихи. 15—19-асрларда оролларда мусулмон султонлари ҳукмронлик қилган. Оролларга европаликлардан биринчи бўлиб 1598 йилда голландлар борган. 19-асрда Франция бу оролларни босиб олиб, мустамлакага айлантирган. 1946 йил Қ.О. Франциянинг Мадагаскар мустамлакаси таркибидан мустақил маъмурий бирлик сифатида ажратилган. 1961 йилда Франциянинг «денгиз орти \удуди»; 1968 йил да ички ўзиниўзи бошқарув мақомини олди. 1975 йил 6 июлда Қ.О. депутатлар палатаси ўз ташаббуси билан мамлакатни мустақил деб эълон қилди. 1978 йил 1 октябргача мамлакат Қ.О. Республикаси, сўнгра Қ.О. Федерал Ислом Республикаси деб атадди; 2002 йилдан ҳоз. номда. 1999 йил 30 апр.да полковник Азали Ассумани раҳбарлигидаги ҳарбий тўнтариш натижасида президент Тожиддин бин Саид Массунде ҳокимиятдан четлаштирилди, 1996 йилги конституция бекор қилинди, барча давлат муассасалари тарқатиб юборилди. Муваққат конституция амал қила бошлади. 1999 йил 6 майда Азали Ассумани ўзини президент деб эълон қилди. Қ.О. — 1975 йилдан БМТ аъзоси. Миллий байрами — 6 июль — Мустақиллик эълон қилинган кун (1975).
Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. Янгиланиш ва демократик ҳаракат партияси, 1990 йилда тузилган; Тараққиёт учун миллий бирлашма партияси, 1996 йилда ташкил этилган; Демократия ва тараққиёт учун ҳаракат партияси. Қ.О. мухтор касаба уюшмалари иттифоқи, 1996 йил тузилган.
Хўжалиги. Қ.О. қолоқаграр мамлакат. Иқтисодиётининг асосини экспортга ихтисослаштирилган қ.х. ташкил этади. Ялпи ички маҳсулотда қишлоқ хўжалиги, ўрмон хўжалиги ва балиқ овлаш улуши 40%, саноатники 14%, хизмат кўрсатиш тармоғиники 46%. Асосий қ.х. экинлари: ваниль, чиннигул, иланг-иланг (гулидан эссенция ва парфюмерия саноати учун мой олинадиган да; рахт), кокос пальмаси, долчин, кофе. Ички эҳтиёж учун шоли, маккажўхори, маниок, ямс, батат, шакарқамиш, банан етиштирилади. Қорамол, эчки ва қўй боқилади, балиқ овланади. Урмонларда ёғоч тайёрланади. Саноати, асосан, қ.х. маҳсулотини қайта ишлаш, совун, спиртсиз ичимликлар, рўзғор асбоблари ишлаб чиқарувчи корхоналаридан иборат. Пуццолан (йўл қуриш ва цемент ишлаб чиқариш учун керакли хом ашё) қазиб олинади. Йилига 31 млн. кВтсоат электр энергия ҳосил қилинади. Ҳунармандчилик (тери, ёғочни қайта ишлаш, сават тўқиш) кенг ёйилган. Автомобиль йўллари уз. — 875 км (76% қаттиққопламали). Асосий денгиз порти — Муцамуду шаҳри Четга ваниль (экспорт бўйича дунёда 2-ўринда), эссенция, чиннигул, кокос пальмаси ёнғоғи ва мағзи чиқаради, четдан нефть маҳсулотлари, озиқ-овқат, машинаускуна олади. Ташқи савдода Франция, АҚШ, Германия, Мадагаскар билан ҳамкорлик қилади. Пул бирлиги — қамар франки.
Маорифи. Мустақиллик эълон қилиниши арафасида (1975) 6 ёшдан 15 ёшгача бўлган болалар учун мажбурий таълим жорий этилган эди, аммо бу иш амалга ошмади. Давлат мактаблари билан бир қаторда мусулмон руҳонийларига қарашли диний мактаблар ҳам бўлган. Дарслар француз тилида, диний мактабларда араб тилида ўтилган. Мамлакат мустақилликка эришгандан кейин болалар 4 ёшдан мадрасага қатнаб, 2 йилда давомида Қуръонни ўргана бошлайдилар. Бошланғич мактаб 6 йиллик, тўлиқсиз ўрта мактаб 4 йиллик, тўлиқ ўрта мактаб (лицей) 7 й.лик. Маҳаллий тилда ўқитиш жорий этилган.
Анъанавий бошланғич диний мактабларда араб алифбосидан ташқари, қ.х. билимлари ва гигиена ўргатилади. Касб-ҳунар таълими бошланғич мактаб негизида амалга оширилади. Пед. билим юртларида ўқитувчилар тайёрланади. Олий ўқув юртлари йўқ. Ёшлар олий таълимни хорижда оладилар.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Мамлакатда «АлВатвон» («Ватан») ҳукумат ҳафталик газ. (1985 йилдан), француз тилида ҳафталик «Қамар Ороллари газетаси» чиқади. Қамар матбуот агентлиги ҳамда 1975 йилда ташкил этилган ва ҳукумат томонидан назорат қилинадиган Қамар радиоси фаолият юритади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.