Qand-şakar sanoati
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 54–55-b. — ziyouz.com
Qand-şakar sanoati — oziq-ovqat sanoati tarmoği, qand lavlagidan oq şakar va şakardan kesma oq qaNd işlab çiqarişga ixtisoslaşgan korxonalarni qamraydi. Tropik mintaqalar va subtropiklardagi mamlakatlarda şakar va qand şakarqamişdan olinadi. Qandşakarni aholi köp iste'mol qiladi va oziq-ovqat sanoatining bir qator tarmoqlarida keng qöllanadi.
Şakarqamişdan şakar oliş juda qadimdan ma'lum bölgan. 16-asrda Hindistonda sanoat yöli bilan şakarqamişdan şakar işlab çiqarila boşlagan. 18-asr oxirida Rossiya va Germaniyada qand lavlagidan şakar oliş texnologiyasi yaratildi. 20-asr oxiriga kelib jahon miqyosida işlab çiqariladigan (1999 yilda 133 mln. t) xom (sariq) şakarning 55% şakarqamişdan, qolgani lavlagidan olinadi.
Özbekistonda 20-asr boşlariga qadar qand çetdan keltirilgan xom aşyodan hunarmadqandolatçilar tomonidan işlab çiqarilgan («kallaqand»).
19-asrning 2-yarmida Rossiya imperiyasi Örta Osiyoni bosib olganidan keyin 1893 yilda Rossiya Harbiy akademiyasining prof., injener — polkovnik V.M.Ivanov Toşkent viloyatida şakar z-di quriş maqsadida «Turkiston qişloq xöjaligisanoat şirkati»ni tuzdi va Eski Qovunçi qişloği (hoz. Yangiyöl şahri) atrofidan 200 ga yer olib, mevali daraxtlar, paxta va sabzavotlar ekib, hosildan olingan daromadga şakar z-di qurişni rejalaştirdi. Qand lavlagi yetiştirişni mahalliy aholiga örgatiş uçun Ukrainadan 100 ga yaqin lavlagikorlar, Farğona vodiysidan 50 ga yaqin suvçilar jalb etildi. 1903 yil germaniyalik mutaxassislar yordamida Turkiston ölkasida yagona bölgan bu şakar z-dida ilk marotaba oq şakar olişga erişildi. 2-jahon uruşi yillarida Özbekistonga Ukrainadan 3 ta şakar z-di köçirib keltirildi va Samarqand (Kattaqörğon, Zirabuloq), Farğona viloyatlariga (Qöqon) örnatildi. Bu 4 zd (Yangiyöl z-di bilan) har yili 200 ming t ga yaqin şakar işlab çiqarib, sobiq Ittifoq aholisi va harakatdagi armiya qismlarini şakar bilan ta'minlab turdi. Özbekistonda paxta yakkahokimligi tufayli şakar işlab çiqariş pasayib, 1954—55 yillarda 4 marta kamaydi (50 ming t), Markaz qarori bilan Özbekistondagi şakar zdlarining barçasi Ukrainaga köçirib olib ketildi.
Özbekiston Respublikasida şakar muammosini qisman hal etiş uçun 1993 yilda Vazirlar Mahkamasining qarori bilan şakarni respublikaning özida yetiştirilgan xom aşyo — qand lavlagidan oliş maqsadida Turkiya mutaxassislari bilan hamkorlikda Xorazm viloyatining Hazorasp şahrida Xorazm şakar z-dini quriş işlari boşlandi. Korxona 1995 yilda işga tuşirildi. Xorazm viloyati va Qoraqalpoğistonda qand lavlagi yetiştiriş yölga qöyildi (loyiha quvvati 1 sutkada 3 ming t qand lavlagini qayta işlab, 300 tonna şakar işlab çiqarişga möljallangan).
Çet ellarda Q.ş.s.da şakarqamişdan şakar işlab çiqariş AQŞ, Kuba, Hindiston, Braziliyada, qand lavlagidan şakar işlab çiqariş Ukraina, Rossiya, Fransiya, Germaniyada, Boltiqböyi mamlakatlarida rivojlangan, Qozoğiston, Qirğizistonda ham bu tarmoq korxonalari işlaydi.
Ad.: Markoviç P.Ya., Vozniknoveniye sveklosaxarnogo prommşlennosti v Turkestanskom kraye. Usloviya saxarnogo sveklovodstvo v Taşkentskom oazise. Sankt-Peterburg, 1906; Biyaşov G.Z., Kulturasaxarnoy sveklm v Kazaxstane. AlmaAta, 1949.
Tohir Abdullayev, Vasila Abdullayeva.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚАНД-ШАКАР САНОАТИ — озиқ-овқат саноати тармоғи, қанд лавлагидан оқ шакар ва шакардан кесма оқ қаНд ишлаб чиқаришга ихтисослашган корхоналарни қамрайди. Тропик минтақалар ва субтропиклардаги мамлакатларда шакар ва қанд шакарқамишдан олинади. Қандшакарни аҳоли кўп истеъмол қилади ва озиқ-овқат саноатининг бир қатор тармоқларида кенг қўлланади.
Шакарқамишдан шакар олиш жуда қадимдан маълум бўлган. 16-асрда Ҳиндистонда саноат йўли билан шакарқамишдан шакар ишлаб чиқарила бошлаган. 18-аср охирида Россия ва Германияда қанд лавлагидан шакар олиш технологияси яратилди. 20-аср охирига келиб жаҳон миқёсида ишлаб чиқариладиган (1999 йилда 133 млн. т) хом (сариқ) шакарнинг 55% шакарқамишдан, қолгани лавлагидан олинади.
Ўзбекистонда 20-аср бошларига қадар қанд четдан келтирилган хом ашёдан ҳунармадқандолатчилар томонидан ишлаб чиқарилган («каллақанд»).
19-асрнинг 2-ярмида Россия империяси Ўрта Осиёни босиб олганидан кейин 1893 йилда Россия Ҳарбий академиясининг проф., инженер — полковник В.М.Иванов Тошкент вилоятида шакар з-ди қуриш мақсадида «Туркистон қишлоқ хўжалигисаноат ширкати»ни тузди ва Эски Қовунчи қишлоғи (ҳоз. Янгийўл шаҳри) атрофидан 200 га ер олиб, мевали дарахтлар, пахта ва сабзавотлар экиб, ҳосилдан олинган даромадга шакар з-ди қуришни режалаштирди. Қанд лавлаги етиштиришни маҳаллий аҳолига ўргатиш учун Украинадан 100 га яқин лавлагикорлар, Фарғона водийсидан 50 га яқин сувчилар жалб этилди. 1903 йил германиялик мутахассислар ёрдамида Туркистон ўлкасида ягона бўлган бу шакар з-дида илк маротаба оқ шакар олишга эришилди. 2-жаҳон уруши йилларида Ўзбекистонга Украинадан 3 та шакар з-ди кўчириб келтирилди ва Самарқанд (Каттақўрғон, Зирабулоқ), Фарғона вилоятларига (Қўқон) ўрнатилди. Бу 4 зд (Янгийўл з-ди билан) ҳар йили 200 минг т га яқин шакар ишлаб чиқариб, собиқ Иттифоқ аҳолиси ва ҳаракатдаги армия қисмларини шакар билан таъминлаб турди. Ўзбекистонда пахта яккаҳокимлиги туфайли шакар ишлаб чиқариш пасайиб, 1954—55 йилларда 4 марта камайди (50 минг т), Марказ қарори билан Ўзбекистондаги шакар здларининг барчаси Украинага кўчириб олиб кетилди.
Ўзбекистон Республикасида шакар муаммосини қисман ҳал этиш учун 1993 йилда Вазирлар Маҳкамасининг қарори билан шакарни республиканинг ўзида етиштирилган хом ашё — қанд лавлагидан олиш мақсадида Туркия мутахассислари билан ҳамкорликда Хоразм вилоятининг Ҳазорасп шаҳрида Хоразм шакар з-дини қуриш ишлари бошланди. Корхона 1995 йилда ишга туширилди. Хоразм вилояти ва Қорақалпоғистонда қанд лавлаги етиштириш йўлга қўйилди (лойиҳа қуввати 1 суткада 3 минг т қанд лавлагини қайта ишлаб, 300 тонна шакар ишлаб чиқаришга мўлжалланган).
Чет элларда Қ.ш.с.да шакарқамишдан шакар ишлаб чиқариш АҚШ, Куба, Ҳиндистон, Бразилияда, қанд лавлагидан шакар ишлаб чиқариш Украина, Россия, Франция, Германияда, Болтиқбўйи мамлакатларида ривожланган, Қозоғистон, Қирғизистонда ҳам бу тармоқ корхоналари ишлайди.
Ад.: Маркович П.Я., Возникновение свеклосахарного проммшленности в Туркестанском крае. Условия сахарного свекловодство в Ташкентском оазисе. Санкт-Петербург, 1906; Бияшов Г.З., Культурасахарной свеклм в Казахстане. АлмаАта, 1949.
Тоҳир Абдуллаев, Васила Абдуллаева.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.