Qandalalar
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 50–51-b. — ziyouz.com
Qandalalar QANDALALAR, asl yarimqattiqqanotlilar — çala özgariş (metamorfoz) bilan rivojlanadigan haşarotlar turkumi. 40 mingga yaqin turi ma'lum; quruqlikda, şuningdek, tropik va subtropiklardagi suv havzalarida yaşaydi. Tanasining uz. I mm dan 12 sm gaça. Boşining ikki yonida murakkab (ba'zan tepa qismida yana oddiy) közlari bor; 4, kamdankam 3—5 böğimli möylovi ipsimon, töğnoğiçsimon yoki dumaloq. Sançibsöruvçi oğiz apparati böğimli xartumça körinişida. Qanotlari 2 juft. Old qanotlarining uçi pardasymon, tiniq, qolgan qismi kuçli xitiilaşgan. Orqa qanotlari pardasimon, tiniq. 3 juft oyoqlari yuriş, yuguriş, şuningdek, hayot tarziga boğliq holda kavlaş, suvda suziş, tutib oliş va boşqalarga moslaşgan. Köpçilik Q.ning orqa kökragining ikki yoni bilan 2 va 3juft oyoqlarining toslari oraliğiga hid çiqaruvçi bez teşiklari oçilgan. Tuxumi, asosan, boçkasimon, noksimon, tuxumsimon bölib, uçki qismida qopqoği bor. Liçinkasining taşqi körinişi va hayot tarzi yetuk Q.nikiga öxşaş. Köpinça Q. yilda bir avlod beradi. Urğoçisi tuxumini ösimlik yoki boşqa narsalar sirtiga, ösimlik töqimasi içiga, ba'zilari (ayrim zararkunanda Q.) erkagining orqasiga (tuxumdan liçinka çiqqunga qadar erkagi kötarib yuradi) qöyadi. Odatda, yetuk Q. (söqir Q.ning faqat tuxumi) qişlaydi. Q. issiq va quruq iqlimli şaroitda yaşaşga juda yaxşi moslaşgan.
Özbekistonning suğoriladigan dehqonçilik mintaqasida Q.ning 13 zararkunanda turi, ayniqsa, beda kandalasi, dala qandalasi katta zarar keltiradi. Beda örilgandan keyin Q. yoppasiga ğözaga ötadi. Yetuk Q. va liçinkasi barg, poyaning mayin töqima uçi va hosil organlaridagi şirani söradi. Şikastlangan ğunça va gullar tökiladi. Şakllangan kösaklarda qönğir doğlar (1—2,5 mm kattalikda) paydo böladi, ularning rivojlanişi hamda pişişi sustlaşadi. Quruqlik Q.i, asosan, ösimlikxör, turli ösimliklar bargi, mevasi va ildizidan şirasini söradi. Qalqovdor Q. oilasiga mansub xasva, beda qandalasi, ötloq qandalasi va boşqalar qişloq xöjaligi ekinlari uçun xavfli. Ba'zi Q ösimliklarning virusli kasalliklari, mas, barg bujmayişi, lavlagi mozaika kasalligi kabilarni tarqatadi. Ba'zi quruqlik Qi odam va issiq qonli hayvonlarning (körşapalaklar, quşlar va boşqalar) taşqi paraziti bölib, ularning qoni bilan oziqlanadi. Halqondorlar oilasiga mansub yirtqiç Q. foyda keltiradi.
Kuraş çoralari: ösimlikxör Q.ga qarşi bedapoyalarga işlov beriş; erta bahorda begona ötlarga qarşi nitrafen purkaş; poyadagi tuxumlarni yöq qiliş uçun bedani 5 sm poya qoddirib öriş, dalada anğizni yöqotiş. Zararlangan ekinlarga fosfororganik insektitsidlardan: fosfamid (rogor)ning 40% li emulgirlanuvçi kukunini sepiş (1,5— 2,5 kg/ga).
Ad.: Murodov S.A., Umumiy entomologiya kursi, T.. 1986.
Sulton Alimuhamedov
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚАНДАЛАЛАР, асл яримқаттиққанотлилар — чала ўзгариш (метаморфоз) билан ривожланадиган ҳашаротлар туркуми. 40 мингга яқин тури маълум; қуруқликда, шунингдек, тропик ва субтропиклардаги сув ҳавзаларида яшайди. Танасининг уз. I мм дан 12 см гача. Бошининг икки ёнида мураккаб (баъзан тепа қисмида яна оддий) кўзлари бор; 4, камданкам 3—5 бўғимли мўйлови ипсимон, тўғноғичсимон ёки думалоқ. Санчибсўрувчи оғиз аппарати бўғимли хартумча кўринишида. Қанотлари 2 жуфт. Олд қанотларининг учи пардасймон, тиниқ, қолган қисми кучли хитиилашган. Орқа қанотлари пардасимон, тиниқ. 3 жуфт оёқлари юриш, югуриш, шунингдек, ҳаёт тарзига боғлиқ ҳолда кавлаш, сувда сузиш, тутиб олиш ва бошқаларга мослашган. Кўпчилик Қ.нинг орқа кўкрагининг икки ёни билан 2 ва 3жуфт оёқларининг тослари оралиғига ҳид чиқарувчи без тешиклари очилган. Тухуми, асосан, бочкасимон, ноксимон, тухумсимон бўлиб, учки қисмида қопқоғи бор. Личинкасининг ташқи кўриниши ва ҳаёт тарзи етук Қ.никига ўхшаш. Кўпинча Қ. йилда бир авлод беради. Урғочиси тухумини ўсимлик ёки бошқа нарсалар сиртига, ўсимлик тўқимаси ичига, баъзилари (айрим зараркунанда Қ.) эркагининг орқасига (тухумдан личинка чиққунга қадар эркаги кўтариб юради) қўяди. Одатда, етук Қ. (сўқир Қ.нинг фақат тухуми) қишлайди. Қ. иссиқ ва қуруқ иқлимли шароитда яшашга жуда яхши мослашган.
Ўзбекистоннинг суғориладиган деҳқончилик минтақасида Қ.нинг 13 зараркунанда тури, айниқса, беда кандаласи, дала қандаласи катта зарар келтиради. Беда ўрилгандан кейин Қ. ёппасига ғўзага ўтади. Етук Қ. ва личинкаси барг, поянинг майин тўқима учи ва ҳосил органларидаги ширани сўради. Шикастланган ғунча ва гуллар тўкилади. Шаклланган кўсакларда қўнғир доғлар (1—2,5 мм катталикда) пайдо бўлади, уларнинг ривожланиши ҳамда пишиши сустлашади. Қуруқлик Қ.и, асосан, ўсимликхўр, турли ўсимликлар барги, меваси ва илдизидан ширасини сўради. Қалқовдор Қ. оиласига мансуб хасва, беда қандаласи, ўтлоқ қандаласи ва бошқалар қишлоқ хўжалиги экинлари учун хавфли. Баъзи Қ ўсимликларнинг вирусли касалликлари, мас, барг бужмайиши, лавлаги мозаика касаллиги кабиларни тарқатади. Баъзи қуруқлик Қи одам ва иссиқ қонли ҳайвонларнинг (кўршапалаклар, қушлар ва бошқалар) ташқи паразити бўлиб, уларнинг қони билан озиқланади. Ҳалқондорлар оиласига мансуб йиртқич Қ. фойда келтиради.
Кураш чоралари: ўсимликхўр Қ.га қарши бедапояларга ишлов бериш; эрта баҳорда бегона ўтларга қарши нитрафен пуркаш; поядаги тухумларни йўқ қилиш учун бедани 5 см поя қоддириб ўриш, далада анғизни йўқотиш. Зарарланган экинларга фосфорорганик инсектицидлардан: фосфамид (рогор)нинг 40% ли эмульгирланувчи кукунини сепиш (1,5— 2,5 кг/га).
Ад.: Муродов С.А., Умумий энтомология курси, Т.. 1986.
Султон Алимуҳамедов
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.