Qandli diabet
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 52–53-b. — ziyouz.com
Qandli diabet QANDLI DIABET, qand kasalligi — organizmda insulin tanqisligi va moddalar almaşinuvi buzilişi natijasida kelib çiqadigan kasallik. Qand kasalligi şarq xalq tabobat tarixida juda qadimdan ma'lum. Abu Ali ibn Sino bu dardga alohida e'tibor beradi. «Suv qanday içilgan bölsa, şu holda çiqadi», deb yozadi u. Bemorning köp suv içişi boşqa kasalliklarni ham keltirib çiqaradi va bemor juda ozib ketadi. Davolarga töxtab tabib: «Bemorga sovuq mizojli suyuqliklar içir, sovuqjomga sol, nordon ayron içir, mevalar ber, yalpiz damlab içir, ya'ni bemorni hölla, sovut», deydi. Bu — kasallik odam badanida issiqlikning oşib ketişi tufayli paydo bölişini bildiradi. Qand kasalligi tarixiy tibbiy manbalarga köra, nasliy bölişi ham mumkin. Q.d.da qonda qand moddasi keskin köpayib, siydik bilan çikib turadi (tarkibida qand moddasi böladi), taşnalik, ozib ketiş, quvvatsizlik, badan qiçişişi va boşqalar alomatlar kuzatiladi.
Kasallikning irsiy yoki hayotda orttirilgan, şuningdek, insulinga boğliq (diabetning 1turi) va insulinga boğliq bölmagan (diabetning 2turi) turi farq qilinadi.
Diabetning 1turi köpinça ösmirlik yoşida uçraydi. Bunda bemor organizmida me'da osti bezi hujayralari insulin işlab çiqara olmaydi va ularni davolaşda qand miqdorini pasaytiriş maqsadida insulin preparatlari qöllanadi.
Q.d.ning 2turida me'da osti bezi orolça hujayralaridan insulin işlab çiqariş saqlanib qoladi, bunda qon tarkibidagi insulin miqdori meyorida yoki undan sal yuqoriroq böladi.
Biroq, töqimalarning insulinga nisbatan sezgirligi keskin pasayişi tufayli töqimalar tomonidan glyukozani özlaştiriş hamda foydalaniş kamayadi va u qon tarkibida töplanib qoladi, natijada qonda qand köpayib, siydik bilan çiqib turadi, bemor juda semirib ketadi. Diabetning bu turi bilan, asosan, örta va keksa yoşdagilar kasallanadilar. Kasallik asta-sekin, zimdan rivojlanadi, u boşlanişida oğiz qurişi, çanqaş, oziş kabi alomatlar yaqqol bilinmaydi. Bemorni köproq holsizlaniş, toliqiş, taşnalik bezovta qiladi. Qon tarkibidagi glyukoza miqdori yuqori bölişiga qaramay, diabetning 2turida qon tarkibida atseton modsasining ortişi va uning siydikda paydo bölişi juda kam kuzatiladi. Bunday bemorlar insulin qabul qilmay yaşaşlari mumkin. Ularga parhez, jismoniy maşqlar bilan şuğullaniş, qand miqdorini kamaytiruvçi dorilar qabul qiliş yaxşi naf beradi.
Q.d. — bir umrlik kasallik, uni butun hayot davomida davolaş zarur. Tölatökis davolanmaydigan va qon tarkibidagi glyukoza miqdori uzoq vaqt yuqori saqlanadigan bemorlarda Q.d.ning tomir asoratlari — diabetga xos angiopatiyalar (makro va mikroangiopatiyalar) namoyon böladi.
Bu barça a'zolarning (teri, muskullar, nerv va h.k.) kapillyarlarini şikastlaydi. Diabetga xos mikroangiopatiyalar buyrak, köz, oyoq va boşqalar a'zolarda köproq va ertaroq kuzatiladi.
Q.d. ateroslerozning rivojlanişi, öz navbatida, yurakning işemik kasalligi (stenokardiya, miokard infarkti), miyada qon aylanişining buzilişi (boş aylanişi, miya insulti) va h.k. ga olib keladi.
Q.d.ning har ikkala turida ham davolaşdan asosiy maqsad iloji boriça qondagi qand miqdorini soğlom kişilardagi körsatkiçga yaqinlaştiriş, ya'ni kompensatsiya holatiga erişişdir. Qondagi qand miqdorini meyorida saqlab turişning asosiy yöli qondagi glyukozani iloji boriça tez-tez aniklaş; bunday nazorat Q.d.ning insulinga boğliq 1turida juda zarur. Uy şaroitida mustaqil holda qondagi glyukoza miqdorini aniqlaşda maxsus reaktiv qoğozlardan foydalaniş mumkin. Buning uçun ukol igna yordamida barmoqdan bir tomçi qon reaktiv qoğozga olinadi (qon qoğozni bir çetidagi çiziqçalarga tuşiriladi). Bir daqiqadan söng qoğozdagi qon paxta bilan artib taşlanadi va yana bir daqiqa ötgaç, reaktiv qoğoz rangi şkala bilan soliştiriladi. Rangi eng yaqin bölgan şkala körsatkiçi şu qondagi glyukoza miqdorini mmol/l (mg%) da ifodalaydi. Xuddi şunday usulda uy şaroitida siydikdagi qand miqdorini ham bemorlarning özlari mustaqil maxsus reaktiv qoğozlar yordamida aniqlaşlari mumkin. Agarda qonda yoki siydikda glyukoza miqdori baland bölsa, darhol tegişli davo muolajalarini amalga oşiriş lozim. Bulardan taşqari, bemorlar tana vaznlarini ham haftada bir marotaba nazorat qilişlari hamda uni öz böyi, yoşi va kasbiga mos bölgan meyorda saqlab turişlari kerak.
Q.d.da davo har bir bemorning umumiy ahvoli, kasallik alomatlari, qon, siydik tahlili va boşqalarga qarab tayinlanadi, u bosqiçmabosqiç olib boriladi. Davolaniş muddati kasallikning oğirengilligi, ötkazib yuborilgan yoki yangiligi va turiga boğliq.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚАНДЛИ ДИАБЕТ, қанд касаллиги — организмда инсулин танқислиги ва моддалар алмашинуви бузилиши натижасида келиб чиқадиган касаллик. Қанд касаллиги шарқ халқ табобат тарихида жуда қадимдан маълум. Абу Али ибн Сино бу дардга алоҳида эътибор беради. «Сув қандай ичилган бўлса, шу ҳолда чиқади», деб ёзади у. Беморнинг кўп сув ичиши бошқа касалликларни ҳам келтириб чиқаради ва бемор жуда озиб кетади. Даволарга тўхтаб табиб: «Беморга совуқ мизожли суюқликлар ичир, совуқжомга сол, нордон айрон ичир, мевалар бер, ялпиз дамлаб ичир, яъни беморни ҳўлла, совут», дейди. Бу — касаллик одам баданида иссиқликнинг ошиб кетиши туфайли пайдо бўлишини билдиради. Қанд касаллиги тарихий тиббий манбаларга кўра, наслий бўлиши ҳам мумкин. Қ.д.да қонда қанд моддаси кескин кўпайиб, сийдик билан чикиб туради (таркибида қанд моддаси бўлади), ташналик, озиб кетиш, қувватсизлик, бадан қичишиши ва бошқалар аломатлар кузатилади.
Касалликнинг ирсий ёки ҳаётда орттирилган, шунингдек, инсулинга боғлиқ (диабетнинг 1тури) ва инсулинга боғлиқ бўлмаган (диабетнинг 2тури) тури фарқ қилинади.
Диабетнинг 1тури кўпинча ўсмирлик ёшида учрайди. Бунда бемор организмида меъда ости бези ҳужайралари инсулин ишлаб чиқара олмайди ва уларни даволашда қанд миқдорини пасайтириш мақсадида инсулин препаратлари қўлланади.
Қ.д.нинг 2турида меъда ости бези оролча ҳужайраларидан инсулин ишлаб чиқариш сақланиб қолади, бунда қон таркибидаги инсулин миқдори меъёрида ёки ундан сал юқорироқ бўлади.
Бироқ, тўқималарнинг инсулинга нисбатан сезгирлиги кескин пасайиши туфайли тўқималар томонидан глюкозани ўзлаштириш ҳамда фойдаланиш камаяди ва у қон таркибида тўпланиб қолади, натижада қонда қанд кўпайиб, сийдик билан чиқиб туради, бемор жуда семириб кетади. Диабетнинг бу тури билан, асосан, ўрта ва кекса ёшдагилар касалланадилар. Касаллик аста-секин, зимдан ривожланади, у бошланишида оғиз қуриши, чанқаш, озиш каби аломатлар яққол билинмайди. Беморни кўпроқ ҳолсизланиш, толиқиш, ташналик безовта қилади. Қон таркибидаги глюкоза миқдори юқори бўлишига қарамай, диабетнинг 2турида қон таркибида ацетон модцасининг ортиши ва унинг сийдикда пайдо бўлиши жуда кам кузатилади. Бундай беморлар инсулин қабул қилмай яшашлари мумкин. Уларга парҳез, жисмоний машқлар билан шуғулланиш, қанд миқдорини камайтирувчи дорилар қабул қилиш яхши наф беради.
Қ.д. — бир умрлик касаллик, уни бутун ҳаёт давомида даволаш зарур. Тўлатўкис даволанмайдиган ва қон таркибидаги глюкоза миқдори узоқ вақт юқори сақланадиган беморларда Қ.д.нинг томир асоратлари — диабетга хос ангиопатиялар (макро ва микроангиопатиялар) намоён бўлади.
Бу барча аъзоларнинг (тери, мускуллар, нерв ва ҳ.к.) капиллярларини шикастлайди. Диабетга хос микроангиопатиялар буйрак, кўз, оёқ ва бошқалар аъзоларда кўпроқ ва эртароқ кузатилади.
Қ.д. атерослерознинг ривожланиши, ўз навбатида, юракнинг ишемик касаллиги (стенокардия, миокард инфаркти), мияда қон айланишининг бузилиши (бош айланиши, мия инсульти) ва ҳ.к. га олиб келади.
Қ.д.нинг ҳар иккала турида ҳам даволашдан асосий мақсад иложи борича қондаги қанд миқдорини соғлом кишилардаги кўрсаткичга яқинлаштириш, яъни компенсация ҳолатига эришишдир. Қондаги қанд миқдорини меъёрида сақлаб туришнинг асосий йўли қондаги глюкозани иложи борича тез-тез аниклаш; бундай назорат Қ.д.нинг инсулинга боғлиқ 1турида жуда зарур. Уй шароитида мустақил ҳолда қондаги глюкоза миқдорини аниқлашда махсус реактив қоғозлардан фойдаланиш мумкин. Бунинг учун укол игна ёрдамида бармоқдан бир томчи қон реактив қоғозга олинади (қон қоғозни бир четидаги чизиқчаларга туширилади). Бир дақиқадан сўнг қоғоздаги қон пахта билан артиб ташланади ва яна бир дақиқа ўтгач, реактив қоғоз ранги шкала билан солиштирилади. Ранги энг яқин бўлган шкала кўрсаткичи шу қондаги глюкоза миқдорини ммол/л (мг%) да ифодалайди. Худди шундай усулда уй шароитида сийдикдаги қанд миқдорини ҳам беморларнинг ўзлари мустақил махсус реактив қоғозлар ёрдамида аниқлашлари мумкин. Агарда қонда ёки сийдикда глюкоза миқдори баланд бўлса, дарҳол тегишли даво муолажаларини амалга ошириш лозим. Булардан ташқари, беморлар тана вазнларини ҳам ҳафтада бир маротаба назорат қилишлари ҳамда уни ўз бўйи, ёши ва касбига мос бўлган меъёрда сақлаб туришлари керак.
Қ.д.да даво ҳар бир беморнинг умумий аҳволи, касаллик аломатлари, қон, сийдик таҳлили ва бошқаларга қараб тайинланади, у босқичмабосқич олиб борилади. Даволаниш муддати касалликнинг оғиренгиллиги, ўтказиб юборилган ёки янгилиги ва турига боғлиқ.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.