Qandsiz diabet
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 54-b. — ziyouz.com
Qandsiz diabet — neyroendokrin kasallik; asosan, gipotalamus va gipofiz funksiyasining buzilişidan kelib çiqadi. Kasallik 17-asrda aniqlangan, ammo, qandli diabetdan farqlay olmaganliklari sababli, unga alohida dard sifatida qaraşmagan. Q.d. birinçi bölib ingliz olimi Tomas Uillis tomonidan aniqlandi (1674 yil). U Q.d.ga çalingan bemorlar siydigini tekşirib, qandli diabetdan farqli ravişda ularning siydigi tarkibida qand moddasini topmagan va bu kasallikni qandsiz diabet deb atagan. Kasallik, asosan, yoş erkak va ayollarda, qisman bolalarda ham kuzatiladi. Q.d.ga xos alomatlar tösatdan boşlanadi, bemor köp siyadi (poliuriya), juda çanqaydi va köp suyuklik içadi (polidipsiya), oğzi quriydi. Kasallikning bu belgilari tez orada zörayadi, bemor bezovtalanadi, asabiylaşadi. Dard avjiga çiqqan davrda 1 kunda ajraladigan siydik miqsori nihoyatda oşib ketişi mumkin. Bolalarda bu kasallik keçasi siyib qöyiş (enurez) bilan boşlanadi. Tez orada bemor ança ozadi, organizmida minerallar almaşinuvi buzilişi natijasida terisi quruqşab qoladi, soçlari sinuvçan, tez-tez tökiladigan, tirnoqlari mört va uvalanadigan bölib qoladi. Köp miqdorda suv içiş ovqat hazm qiliş tizimiga noxuş ta'sir körsatadi. Me'daning hazm fermentlari işlab çiqariş faoliyati izdan çiqib, surunkali gastrit, öt pufagi sekretor faoliyati buzilişi, ingiçka va yöğon içaklar harakatining izdan çiqişi, şilliq qavatlarga putur yetişi, doimiy qabziyat va boşqalar kelib çiqadi. Haddan ziyod köp suv içiş me'da' devorining çözilib, hajmi kattalaşişiga va me'daning pastga tuşişiga olib keladi, bu me'da atrofidagi a'zolar faoliyatiga ham ta'sir qiladi. Ayollarda hayz körişning buzilişiga, erkaklarda jinsiy maylning susayişiga, bolalarda esa ösiş va rivojlanişdan orqada qoliş, jinsiy va jismoniy rivojlanişning keçikişi kabi holatlarga olib keladi. Kasallik uzoq davom etadi, köpinça uning rivojlanişi boş miya jarohati va undagi jarrohlik amaliyotlaridan söng, bakterial meningit, virusli ensefalit, zaxm, boş miya ösmalari bilan boğliq bölişi mumkin.
Kasallikka bemorning şikoyatlari, siydik tahlili, nevrologik, oftalmologik, rentgenologik va gipofizning kompyuter va magnitrezonansli tomografiya natijalariga asoslangan holda diagnoz qöyiladi. Odsini oliş uçun kasallikning birinçi belgilari boşlanişi bilan endokrinologga murojaat etiş va uning körsatmalariga qat'iy rioya qiliş lozim. Kasallik öz vaqtida davolansa, bemor butunlay sogayib ketişi mumkin.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚАНДСИЗ ДИАБЕТ — нейроэндокрин касаллик; асосан, гипоталамус ва гипофиз функциясининг бузилишидан келиб чиқади. Касаллик 17-асрда аниқланган, аммо, қандли диабетдан фарқлай олмаганликлари сабабли, унга алоҳида дард сифатида қарашмаган. Қ.д. биринчи бўлиб инглиз олими Томас Уиллис томонидан аниқланди (1674 йил). У Қ.д.га чалинган беморлар сийдигини текшириб, қандли диабетдан фарқли равишда уларнинг сийдиги таркибида қанд моддасини топмаган ва бу касалликни қандсиз диабет деб атаган. Касаллик, асосан, ёш эркак ва аёлларда, қисман болаларда ҳам кузатилади. Қ.д.га хос аломатлар тўсатдан бошланади, бемор кўп сияди (полиурия), жуда чанқайди ва кўп суюклик ичади (полидипсия), оғзи қурийди. Касалликнинг бу белгилари тез орада зўраяди, бемор безовталанади, асабийлашади. Дард авжига чиққан даврда 1 кунда ажраладиган сийдик миқцори ниҳоятда ошиб кетиши мумкин. Болаларда бу касаллик кечаси сийиб қўйиш (энурез) билан бошланади. Тез орада бемор анча озади, организмида минераллар алмашинуви бузилиши натижасида териси қуруқшаб қолади, сочлари синувчан, тез-тез тўкиладиган, тирноқлари мўрт ва уваланадиган бўлиб қолади. Кўп миқдорда сув ичиш овқат ҳазм қилиш тизимига нохуш таъсир кўрсатади. Меъданинг ҳазм ферментлари ишлаб чиқариш фаолияти издан чиқиб, сурункали гастрит, ўт пуфаги секретор фаолияти бузилиши, ингичка ва йўғон ичаклар ҳаракатининг издан чиқиши, шиллиқ қаватларга путур етиши, доимий қабзият ва бошқалар келиб чиқади. Ҳаддан зиёд кўп сув ичиш меъда’ деворининг чўзилиб, ҳажми катталашишига ва меъданинг пастга тушишига олиб келади, бу меъда атрофидаги аъзолар фаолиятига ҳам таъсир қилади. Аёлларда ҳайз кўришнинг бузилишига, эркакларда жинсий майлнинг сусайишига, болаларда эса ўсиш ва ривожланишдан орқада қолиш, жинсий ва жисмоний ривожланишнинг кечикиши каби ҳолатларга олиб келади. Касаллик узоқ давом этади, кўпинча унинг ривожланиши бош мия жароҳати ва ундаги жарроҳлик амалиётларидан сўнг, бактериал менингит, вирусли энцефалит, захм, бош мия ўсмалари билан боғлиқ бўлиши мумкин.
Касалликка беморнинг шикоятлари, сийдик таҳлили, неврологик, офтальмологик, рентгенологик ва гипофизнинг компьютер ва магнитрезонансли томография натижаларига асосланган ҳолда диагноз қўйилади. Одцини олиш учун касалликнинг биринчи белгилари бошланиши билан эндокринологга мурожаат этиш ва унинг кўрсатмаларига қатъий риоя қилиш лозим. Касаллик ўз вақтида даволанса, бемор бутунлай согайиб кетиши мумкин.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.