Qanğ davlati

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 60–61-b. — ziyouz.com

Qanğ davlati QANĞ DAVLATI, Qanhxa (qad. xitoy manbalarida Kangkiya, zamonaviy öqilişda Kangjyuy, rus adabiyotida Kangyuy) — qadimda Sirdaryoning örta havzasida mavjud bölgan davlat (mil. av. 3 — mil. 5-asr örtalari). Ayrim adabiyotlarda uşbu davlat aholisi ham uning nomlari bilan ataladi.

K,Şoniyozovttg fikriça, Q.d. şarqda Farğona (Davan, Dayyuan), şim. şarqda Usun (Uysun) davlatlari, şim. ğarbda Sarisu, ğarbda Sirdaryoning quyi oqimi bilan çegaradoş bölgan. Xitoy manbalariga köra, Q.d.ning jan. hududiga hoz. Özbekistonning Samarqand, Buxoro, Şahrisabz, Kattaqörğon va Urganç tumanlari kirgan bölib, uning çegarasi Amudaryoga borib taqaladi. Janubiy da — Dayruziye (Dayueçji) davlati joylaşgan. Kuşon podşoligi taşkil topişi va uning hududi kengayişi munosabati bilan Q.d.ning jan. çegarasi özgargan. Şu tufayli mil. av. 2-asrda Xitoy elçisi Çjan Syan' farğonaliklar yordamida Q.d. orqali Dayruziye (Dayueçji) davlatiga borgan. Q.d.ning qişki poytaxt şaharlari Bityan va Suşiye bölgan. Bityan Binkat şahri (boşqa manbalarga köra, Qanqa) örnida, Suşiye esa hoz. Parkent tumanidagi Söqoq (Sukeeke) nomli joyga töğri keladi. Q.d.ning yozgi qarorgohlari Issiqköl böylab, hoz. Qoraqöl (Prjevalsk) yonida bölgan. Q.d.ning qöşini 80—90 ming jangçini taşkil etgan. Q.d. aholisining urf-odatlari Ruziye (Yuetszi) davlati aholisi urf-odatidan farq qilmagan. Öz navbatida, ruziyeliklar urf-odatlari hunlarnnkiga öxşaş bölgan. Q.d. hukmdori va Hun xoqonligi tangriquti örtasida qudaçilik munosabatlari örnatilgan. Şu tufayli xitoylar hunlar ustidan ğolib çiqib, ularni öz joylaridan siqib çiqarganida, hun xoqoni öz avlodi bilan Q.d.ga köçib kelgan. Q.d.ning köçmançi aholisi çorvaçilik, şaharlar va ularning atrofida yaşagan ötroq aholi esa dehqonçilik, hunarmandçilik va savdosotiqbilan şuğullangan. Ular Buyuk ipak yölitgi xalqaro siyosiy, iqtisodiy va madaniy aloqalarda muhim örin tutganlar. Q.d. hududida jiddiy migratsion jarayonlar sodir bölib turgan. Mil. 5-asrning 2-yarmida Q.d. parçalanib, uning hududida Şoş (Şi), Samarqand (Kan), Maymurğ (Mi), Şahrisabz (Şi), Kattaqörğon (Xe), Usruşona (Sao) kabi kiçik davlatlar taşkil topgan.

Abdulahad Xöjayev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚАНҒ ДАВЛАТИ, Қанҳха (қад. хитой манбаларида Кангкия, замонавий ўқилишда Кангжюй, рус адабиётида Кангюй) — қадимда Сирдарёнинг ўрта ҳавзасида мавжуд бўлган давлат (мил. ав. 3 — мил. 5-аср ўрталари). Айрим адабиётларда ушбу давлат аҳолиси ҳам унинг номлари билан аталади.

К,Шониёзовттг фикрича, Қ.д. шарқда Фарғона (Даван, Дайюан), шим. шарқда Усун (Уйсун) давлатлари, шим. ғарбда Сарису, ғарбда Сирдарёнинг қуйи оқими билан чегарадош бўлган. Хитой манбаларига кўра, Қ.д.нинг жан. ҳудудига ҳоз. Ўзбекистоннинг Самарқанд, Бухоро, Шаҳрисабз, Каттақўрғон ва Урганч туманлари кирган бўлиб, унинг чегараси Амударёга бориб тақалади. Жанубий да — Дайрузие (Даюэчжи) давлати жойлашган. Кушон подшолиги ташкил топиши ва унинг ҳудуди кенгайиши муносабати билан Қ.д.нинг жан. чегараси ўзгарган. Шу туфайли мил. ав. 2-асрда Хитой элчиси Чжан Цянъ фарғоналиклар ёрдамида Қ.д. орқали Дайрузие (Даюэчжи) давлатига борган. Қ.д.нинг қишки пойтахт шаҳарлари Битян ва Сушие бўлган. Битян Бинкат шаҳри (бошқа манбаларга кўра, Қанқа) ўрнида, Сушие эса ҳоз. Паркент туманидаги Сўқоқ (Сукеэке) номли жойга тўғри келади. Қ.д.нинг ёзги қароргоҳлари Иссиқкўл бўйлаб, ҳоз. Қорақўл (Пржевальск) ёнида бўлган. Қ.д.нинг қўшини 80—90 минг жангчини ташкил этган. Қ.д. аҳолисининг урф-одатлари Рузие (Юэцзи) давлати аҳолиси урф-одатидан фарқ қилмаган. Ўз навбатида, рузиеликлар урф-одатлари ҳунларннкига ўхшаш бўлган. Қ.д. ҳукмдори ва Ҳун хоқонлиги тангриқути ўртасида қудачилик муносабатлари ўрнатилган. Шу туфайли хитойлар ҳунлар устидан ғолиб чиқиб, уларни ўз жойларидан сиқиб чиқарганида, ҳун хоқони ўз авлоди билан Қ.д.га кўчиб келган. Қ.д.нинг кўчманчи аҳолиси чорвачилик, шаҳарлар ва уларнинг атрофида яшаган ўтроқ аҳоли эса деҳқончилик, ҳунармандчилик ва савдосотиқбилан шуғулланган. Улар Буюк ипак йўлитги халқаро сиёсий, иқтисодий ва маданий алоқаларда муҳим ўрин тутганлар. Қ.д. ҳудудида жиддий миграцион жараёнлар содир бўлиб турган. Мил. 5-асрнинг 2-ярмида Қ.д. парчаланиб, унинг ҳудудида Шош (Ши), Самарқанд (Кан), Маймурғ (Ми), Шаҳрисабз (Ши), Каттақўрғон (Хэ), Усрушона (Цао) каби кичик давлатлар ташкил топган.

Абдулаҳад Хўжаев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.