Qanğli

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 61–62-b. — ziyouz.com

Qanğli QANĞLI, qangli, qangqali — turkiy xalqlar tarkibidagi bir guruh qabilalarning umumiy nomi. Q.lar özbeklarning 92 uruği tarkibida ham uçraydi. Çingizxon istilosiga qadar Q.lar Ural toğidan ğarbda, Emba va Ural daryolari oraliğida joylaşgan hududda yaşaganlar. Mahmud Koşğariyning «Devonu luğotit turk» asari va 10-asrgaça yozilgan Xitoy manbalarida, jumladan, mil. 2—9-asrlarda mavjud bölgan turkiy qabilalar orasida Q. atamasi uçramaydi. Bu atamani ilk bor Yuan sulolasi tarixi («Yuan şi»)da uçratiş mumkin (13-asr). Unda Q. Xan davridagi (mil. av. 2-asr — mil. 2-asrlar) gavçelar deb qayd , etilgan. Vey sulolasi tarixida («Vey şu») mil. 3—5-asrlarda «gavçe» («baland arava» ma'nosida) lar 2 qismga bölingani aytilgan. Ulardan biri di (qad. öqilişda diyek, ya'ni turk), byaoxe (uyğur), xolyu (xogursu), xopi (xipni, çibni), xugu (qirğiz), biqitszin (iltekin) kabi 6 qabiladan, 2si çifuli (çipli), tulu («tur», içjan (iljon, ilxon), dalyan (tarlon), kuxe (quğa), dabogan (tarbakan, davgan), alun (oyrun), moyen (muyen, bayon), sifen (irkin), fufulo (börkli), çiyun (qiyun, kiyen) va yuşupi (yusib, yuşib) kabi 12 qabiladan iborat bölgan. Ba'zan gaoçelar şarqiy turklar yoki uyğur deb ham atalgan.

Ayrim olimlar qanğarlar Qanğ (Qangkiya) davlati hududida yaşagan xalq, 10—12-asrlarda Markaziy Osiyoda paydo bölgan Q.lar ana şu ötmişdagi qangkiyalarning avlodidir deb hisoblaydilar. Ammo Xitoy manbalarida Qanğ davlati aholisi Q. yoki qanğar deb atalgani haqida ma'lumot uçramaydi. Manbalarga köra, Uyğur xoqonligi yemirilgaç, gaoçe (uyğur) larning katta bir qismi Möğuliston va Şarqiy Turkiston hududidan hoz. Markaziy Osiyo davlatlari va ularning ğarbidagi yerlarga köçib kelgan.

11-asrda Q.larning köpçiligi Kiçik Osiyo, Bolgariya va Vengriya yerlaryga ötib, mahalliy aholiga, ayrim guruhlari Volga böylarida qolib boşqird, tatar xalqlariga qöşilib ketgan. Q.ning boşqa bir qismi esa Talas va Çu daryolari vodiysiga hamda Balxaş kölining jan.ğarbiy sohillariga örnaşganlar. 11 —12-asrlarda Q.ning katta guruhi Sirdaryo böylariga qaytib kelgan. Xorazmşohlar davlati harbiy qöşinida Q.lar katta nufuzga ega bölgan. Xorazmşohlar davlatining içki siyosatida faol iştirok etişgan. Q. yarimötroqholda yaşab dehqonçilik va çorvaçilik bilan şuğullanişgan. Ular bir neça uruğlarga bölingan: sariQ, qoraQ, qizilQ, boboQ, oltmişQ, bökaQ va boşqalar 19-asr oxiri — 20-asr boşlarida Q.dan 23 ming kişi Özbekiston hududida (hoz. Jizzax va Zominda 7,7 ming kişi, Jomboy va Iştixonda 1,2 ming kişi, Ğallaorodda 2 ming kişi, Xatirçida 0,6 ming kişi, Farğona vodiysida 6 ming kişi, Toşkent vohasida 3 ming kişi, Qoraqalpoğiston va Xorazmda 2,8 ming kişi) yaşagan. Q. Örta Osiyo xalqlari tarkibiga singib ketgan.

Ad.: Şoniyozov K., Qanğ davlati va qanğlilar, T., 1990.

Abdulaxad Xöjayev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚАНҒЛИ, қангли, қангқали — туркий халқлар таркибидаги бир гуруҳ қабилаларнинг умумий номи. Қ.лар ўзбекларнинг 92 уруғи таркибида ҳам учрайди. Чингизхон истилосига қадар Қ.лар Урал тоғидан ғарбда, Эмба ва Урал дарёлари оралиғида жойлашган ҳудудда яшаганлар. Маҳмуд Кошғарийнинг «Девону луғотит турк» асари ва 10-асргача ёзилган Хитой манбаларида, жумладан, мил. 2—9-асрларда мавжуд бўлган туркий қабилалар орасида Қ. атамаси учрамайди. Бу атамани илк бор Юань сулоласи тарихи («Юань ши»)да учратиш мумкин (13-аср). Унда Қ. Хань давридаги (мил. ав. 2-аср — мил. 2-асрлар) гавчэлар деб қайд , этилган. Вэй сулоласи тарихида («Вэй шу») мил. 3—5-асрларда «гавчэ» («баланд арава» маъносида) лар 2 қисмга бўлингани айтилган. Улардан бири ди (қад. ўқилишда диек, яъни турк), бяохэ (уйғур), холю (хогурсу), хопи (хипни, чибни), хугу (қирғиз), биқицзинь (илтекин) каби 6 қабиладан, 2си чифули (чипли), тулу («тур», ичжань (илжон, илхон), далянь (тарлон), кухэ (қуға), дабогань (тарбакан, давган), алунь (ойрун), моен (муен, баён), сифэн (иркин), фуфуло (бўркли), чиюнь (қиюнь, киен) ва юшупи (юсиб, юшиб) каби 12 қабиладан иборат бўлган. Баъзан гаочэлар шарқий турклар ёки уйғур деб ҳам аталган.

Айрим олимлар қанғарлар Қанғ (Қангкия) давлати ҳудудида яшаган халқ, 10—12-асрларда Марказий Осиёда пайдо бўлган Қ.лар ана шу ўтмишдаги қангкияларнинг авлодидир деб ҳисоблайдилар. Аммо Хитой манбаларида Қанғ давлати аҳолиси Қ. ёки қанғар деб аталгани ҳақида маълумот учрамайди. Манбаларга кўра, Уйғур хоқонлиги емирилгач, гаочэ (уйғур) ларнинг катта бир қисми Мўғулистон ва Шарқий Туркистон ҳудудидан ҳоз. Марказий Осиё давлатлари ва уларнинг ғарбидаги ерларга кўчиб келган.

11-асрда Қ.ларнинг кўпчилиги Кичик Осиё, Болгария ва Венгрия ерларйга ўтиб, маҳаллий аҳолига, айрим гуруҳлари Волга бўйларида қолиб бошқирд, татар халқларига қўшилиб кетган. Қ.нинг бошқа бир қисми эса Талас ва Чу дарёлари водийсига ҳамда Балхаш кўлининг жан.ғарбий соҳилларига ўрнашганлар. 11 —12-асрларда Қ.нинг катта гуруҳи Сирдарё бўйларига қайтиб келган. Хоразмшоҳлар давлати ҳарбий қўшинида Қ.лар катта нуфузга эга бўлган. Хоразмшоҳлар давлатининг ички сиёсатида фаол иштирок этишган. Қ. яримўтроқҳолда яшаб деҳқончилик ва чорвачилик билан шуғулланишган. Улар бир неча уруғларга бўлинган: сариҚ, қораҚ, қизилҚ, бобоҚ, олтмишҚ, бўкаҚ ва бошқалар 19-аср охири — 20-аср бошларида Қ.дан 23 минг киши Ўзбекистон ҳудудида (ҳоз. Жиззах ва Зоминда 7,7 минг киши, Жомбой ва Иштихонда 1,2 минг киши, Ғаллаородда 2 минг киши, Хатирчида 0,6 минг киши, Фарғона водийсида 6 минг киши, Тошкент воҳасида 3 минг киши, Қорақалпоғистон ва Хоразмда 2,8 минг киши) яшаган. Қ. Ўрта Осиё халқлари таркибига сингиб кетган.

Ад.: Шониёзов К., Қанғ давлати ва қанғлилар, Т., 1990.

Абдулахад Хўжаев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.