Qanliköl tumani
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 56–57-b. — ziyouz.com
Qanliköl tumani — Qoraqalpoğiston Respublikasining markaziy qismidagi tuman. 1970 yil 7 dek.da Qönğirot va Şumanay tumanlarining qismlaridan taşkil qilingan. Şim.ğarbdan Qönğirot, şarqdan Kegeyli, jan.şarqdan Nukus, jan.dan Şumanay tumanlari bilan çegaradoş. Mayd. 0,74-mingkm2. Aholisi 41,2 ming kişi (2005). Tumanda 1 şaharça (Qanliköl), 4 ovul fuqarolari yiğini (Besköpir, Kosjop, Navröz, Qanliköl) bor. Markazi — Qanliköl şaharçasi.
Tabiati. Tuman hududi serunum Quyi Amudaryo tekisligida, Amudaryoning çap sohilida. Relyefi, asosan, pasttekislik. Amudaryoning qurib qolgan qadimiy tarmoqlari (Uldaryo, Kindiközak, Begjap) örni saqlangan. qadimiy köllarning örni — turli kattalikdagi botiqlar bor. Köçma qumlar ham mavjud (Arzimbetqum massivi). Amudaryo qadimiy tarmoqlarining qirğoqlari böylab yer tagida turli kattalikdagi böşliqlar — ungurlar uçraydi. Uldaryoning ikkala qirğoğidagi ba'zi ungurlarning diametri 5 m, çuq. 3 m ga yetady. Tuman hududidagi töqay va ötloqlar ekin maydoniga aylantirilgan. Kanal va ariqlar ötkazilgan. Quriliş materiallaridan gil va qum bor. Iqlimi keskin kontinental. Yanv.ning örtaça t-rasi — 7,1°, iyulniki 25,8. Eng yuqori t-ra 44°, eng past t-ra —30°. Vegetatsiya davri 186 kun. Yiliga 108 mm yoğin tuşadi. Asosan, bahor va qişda yoğadi. Daryo böyida piçanzor va ötloqlar bor. Kiçik köllar mavjud. Ekin maydonlari Begjap, M.Nurmuhamedov nomidagi, Şeriöşi, Qanliköl, Bozorboy va boşqalar kanallar orqali suğoriladi. Respublika ahamiyatidagi magistral kanallardan Suenli, Kindiközek, Qiyatjarğan, Ajiniyaz kanallari tuman hududidan ötgan. Tuproklari ötloqtaqir, ötloqibotqoq va taqir tuproqlar. Tuproqni şörlanişdan saqlaş uçun Oltinköl kollektori, 58,8 km uzunlikdagi içki zovurlar ötkazilgan. Yovvoyi ösimliklardan qamiş, çiy, yakan, bugdoyiq, ajriq, böyan, yantoq, yulğun, turanğil, jiyda, tol va boşqalar ösadi. Hayvonot dunyosi xilmaxil; yovvoyi hayvonlardan: qobon, çiyaböri, quyon, ondatra; quşlardan qirğovul, ördak, qöton, çağalay; baliqlardan sazan, bakrabaliq, laqqa, çörtan va boşqalar bor.
Aholisi, asosan, qoraqalpoq va özbeklar, şuningdek, qozoq, turkman, koreys, tatar, rus va boşqalar millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2 ga 55,6 kişi. Şahar aholisi 10,6 ming kişi, qişloq aholisi 30,6 ming kişi (2005).
Xöjaligining asosiy tarmoqlari — paxtaçilik va şoliçilik. Çorvaçilik rivojlangan. Pilla, meva, sabzavot, poliz mahsulotlari ham yetiştiriladi. Tumanda kiçik va xususiy korxonalar, jumladan, sanoat, quriliş korxonalari faoliyat körsatmoqda. Şulardan yiriklari: paxta tozalaş, ğişt zdlari, avtokorxona, 6 quriliş korxonasi, MTP, şuningdek, savdo, madaniy va maişiy xizmat körsatiş şoxobçalari bor. 1 qöşma korxona faoliyat körsatadi.
Jami ekin mayd. 20,2 ming ga, şu jumladan, 5,4 ming ga yerga paxta, 3 ming ga yerga şoli, 500 ga yerga poliz, 100 ga yerga sabzavot, 8,1 ming ga yerga ozuqa ekinlari ekiladi. Urmon xöjaligi (4,7 ming ga) mavjud. Lalmikor yerlar 32 ming ga, böz yerlar 141 ga, köp yillik daraxtzorlar 141 ga (şu jumladan, boğlar 127 ga), tokzorlar 13 ga, tutzorlar 1 ga, yaylovlar 13,2 ming ga yerni egallaydi. 11 şirkat, 420 fermer xöjaligi, 7 fermer xöjaliklar uyuşmasi faoliyat körsatadi. Fermer xöjaliklaridan 361 tasi ğallaçilik va paxtaçilik, 12tasi çorvaçilik bilan şuğullanadi. Tuman jamoa va şaxsiy xöjaliklarida 14,9 ming qoramol (şu jumladan, 6,3 ming sigir), 15,2 ming qöy va eçki, 11,9 ming parranda, 845 yilqi boqiladi. 24 umumiy ta'lim (9,2 ming öquvçi), bolalar musiqa, sport maktablari, 3 kasb-hunar kolleji (1,2 ming öquvçi), 14 kutubxona (112,9 ming asar), madaniyat uyi, 2 qişloq madaniyat uyi, 3 klub muassasasi bor. Stadion, tennis, futbol maydonçalari va boşqalar sport inşootlari mavjud. Tuman markaziy kasalxonasi, qişloq kasalxonasi, poliklinika, 4 qişloq vraçlik ambulatoriyasi, 4 qişloq vraçlik punkti, 11 feldşerakuşerlik punkti. stomatologiya poliklinikasi, 5 dorixona va boşqalar tibbiy muassasalarda 59 vraç (har 10 ming aholiga 14,3 vraç) va 502 örta tibbiy xodim işlaydi. Q.t. hududidan respublika ahamiyatidagi Toşkent — Nukus t.y. ötgan. 110 km dan ziyod avtomobil yöllari bor. Tuman markazi (Qanliköl)dan Nukus, Qönğirot, Kegeyli, Şumanay şahrilariga avtobuslar va marşrutli taksilar qatnovi yölga qöyilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚАНЛИКЎЛ ТУМАНИ — Қорақалпоғистон Республикасининг марказий қисмидаги туман. 1970 йил 7 дек.да Қўнғирот ва Шуманай туманларининг қисмларидан ташкил қилинган. Шим.ғарбдан Қўнғирот, шарқдан Кегейли, жан.шарқдан Нукус, жан.дан Шуманай туманлари билан чегарадош. Майд. 0,74-мингкм2. Аҳолиси 41,2 минг киши (2005). Туманда 1 шаҳарча (Қанликўл), 4 овул фуқаролари йиғини (Бескўпир, Косжоп, Наврўз, Қанликўл) бор. Маркази — Қанликўл шаҳарчаси.
Табиати. Туман ҳудуди серунум Қуйи Амударё текислигида, Амударёнинг чап соҳилида. Рельефи, асосан, пасттекислик. Амударёнинг қуриб қолган қадимий тармоқлари (Улдарё, Киндикўзак, Бегжап) ўрни сақланган. қадимий кўлларнинг ўрни — турли катталикдаги ботиқлар бор. Кўчма қумлар ҳам мавжуд (Арзимбетқум массиви). Амударё қадимий тармоқларининг қирғоқлари бўйлаб ер тагида турли катталикдаги бўшлиқлар — унгурлар учрайди. Улдарёнинг иккала қирғоғидаги баъзи унгурларнинг диаметри 5 м, чуқ. 3 м га етадй. Туман ҳудудидаги тўқай ва ўтлоқлар экин майдонига айлантирилган. Канал ва ариқлар ўтказилган. Қурилиш материалларидан гил ва қум бор. Иқлими кескин континентал. Янв.нинг ўртача т-раси — 7,1°, июлники 25,8. Энг юқори т-ра 44°, энг паст т-ра —30°. Вегетация даври 186 кун. Йилига 108 мм ёғин тушади. Асосан, баҳор ва қишда ёғади. Дарё бўйида пичанзор ва ўтлоқлар бор. Кичик кўллар мавжуд. Экин майдонлари Бегжап, М.Нурмуҳамедов номидаги, Шериўши, Қанликўл, Бозорбой ва бошқалар каналлар орқали суғорилади. Республика аҳамиятидаги магистрал каналлардан Суэнли, Киндикўзек, Қиятжарған, Ажинияз каналлари туман ҳудудидан ўтган. Тупроклари ўтлоқтақир, ўтлоқиботқоқ ва тақир тупроқлар. Тупроқни шўрланишдан сақлаш учун Олтинкўл коллектори, 58,8 км узунликдаги ички зовурлар ўтказилган. Ёввойи ўсимликлардан қамиш, чий, якан, бугдойиқ, ажриқ, бўян, янтоқ, юлғун, туранғил, жийда, тол ва бошқалар ўсади. Ҳайвонот дунёси хилмахил; ёввойи ҳайвонлардан: қобон, чиябўри, қуён, ондатра; қушлардан қирғовул, ўрдак, қўтон, чағалай; балиқлардан сазан, бакрабалиқ, лаққа, чўртан ва бошқалар бор.
Аҳолиси, асосан, қорақалпоқ ва ўзбеклар, шунингдек, қозоқ, туркман, корейс, татар, рус ва бошқалар миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2 га 55,6 киши. Шаҳар аҳолиси 10,6 минг киши, қишлоқ аҳолиси 30,6 минг киши (2005).
Хўжалигининг асосий тармоқлари — пахтачилик ва шоличилик. Чорвачилик ривожланган. Пилла, мева, сабзавот, полиз маҳсулотлари ҳам етиштирилади. Туманда кичик ва хусусий корхоналар, жумладан, саноат, қурилиш корхоналари фаолият кўрсатмоқда. Шулардан йириклари: пахта тозалаш, ғишт здлари, автокорхона, 6 қурилиш корхонаси, МТП, шунингдек, савдо, маданий ва маиший хизмат кўрсатиш шохобчалари бор. 1 қўшма корхона фаолият кўрсатади.
Жами экин майд. 20,2 минг га, шу жумладан, 5,4 минг га ерга пахта, 3 минг га ерга шоли, 500 га ерга полиз, 100 га ерга сабзавот, 8,1 минг га ерга озуқа экинлари экилади. Урмон хўжалиги (4,7 минг га) мавжуд. Лалмикор ерлар 32 минг га, бўз ерлар 141 га, кўп йиллик дарахтзорлар 141 га (шу жумладан, боғлар 127 га), токзорлар 13 га, тутзорлар 1 га, яйловлар 13,2 минг га ерни эгаллайди. 11 ширкат, 420 фермер хўжалиги, 7 фермер хўжаликлар уюшмаси фаолият кўрсатади. Фермер хўжаликларидан 361 таси ғаллачилик ва пахтачилик, 12таси чорвачилик билан шуғулланади. Туман жамоа ва шахсий хўжаликларида 14,9 минг қорамол (шу жумладан, 6,3 минг сигир), 15,2 минг қўй ва эчки, 11,9 минг парранда, 845 йилқи боқилади. 24 умумий таълим (9,2 минг ўқувчи), болалар мусиқа, спорт мактаблари, 3 касб-ҳунар коллежи (1,2 минг ўқувчи), 14 кутубхона (112,9 минг асар), маданият уйи, 2 қишлоқ маданият уйи, 3 клуб муассасаси бор. Стадион, теннис, футбол майдончалари ва бошқалар спорт иншоотлари мавжуд. Туман марказий касалхонаси, қишлоқ касалхонаси, поликлиника, 4 қишлоқ врачлик амбулаторияси, 4 қишлоқ врачлик пункти, 11 фельдшеракушерлик пункти. стоматология поликлиникаси, 5 дорихона ва бошқалар тиббий муассасаларда 59 врач (ҳар 10 минг аҳолига 14,3 врач) ва 502 ўрта тиббий ходим ишлайди. Қ.т. ҳудудидан республика аҳамиятидаги Тошкент — Нукус т.й. ўтган. 110 км дан зиёд автомобиль йўллари бор. Туман маркази (Қанликўл)дан Нукус, Қўнғирот, Кегейли, Шуманай шаҳриларига автобуслар ва маршрутли таксилар қатнови йўлга қўйилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.