Qanot
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 58–59-b. — ziyouz.com
Qanot QANOT, biologiyada — hayvonlarning uçiş organi. Q. köpçilik haşarotlar, quşlar va ayrim sut emizuvçilar uçun xos. Ba'zi qazilma sudralib yuruvçilar (mas, uçar kaltakesaklar)da ham Q. bölgan. Q. har xil yöl bilan kelib çiqqan. Haşarotlar Q.i örta va orqa kökrak qoploğiçi burmalaridan hosil bölgan plastinkasimon ösimtalardan iborat. Naysimon tomirlar Q uçun tayakç böladi. Tomirlar orqali gemolimfa oqadi; traxeya va nervlar ötadi. Odatda, haşarotlar qanoti 2 jufg; 2 qanotlilar orqa Q.i qisqarib, vizildoqqa aylanadi; yelpiğiçqanotlilar oldingi juft Qi yöqolib ketgan; qattiqqanotlilar oldingi Q.i qattiqlaşib, ustqanotni hosil qilgan. Q.ning köndalang va böylama tomirlari köp bölsa — törsimon (törqanotlilar, ninaçilar), kam bölsa — (ayniqsa, köndalang tomirlar) pardasimon (pardaqanotlilar) Q deyiladi. Q.ni juda kuçli muskullar harakatga keltiradi. Ayrim haşarotlar 1 sek. da 1000 martagaça Q qoqadi. Umurtqali hayvonlar Q.i şaklan özgargan oldingi oyoqlardan iborat. Quşlar Qi asosini yelka, bilak, tirsak va kuçli özgargan 3 ta barmoqli panja suyaklari taşkil etadi. Q.ning kötariş yuzasini bir-biri ustiga çerepitsa singari taxlanadigan patlar hosil qiladi. Q.ning şakli quşlarning uçiş xususiyatiga boğliq. Gumbazsimon körinişga ega bölgan, uçganda şakli va yuzasi özgarib turadigan qanotlar aerodinamik jihatdan qulay. Quşlar uçganida Qning asosiy va panja qismlari hal xil tezlikda va tekislikda harakatlanadi; qoqiş patlari ham öz holatini özgartiradi. Boşqa umurtqalilar Q.i teri pardadan hosil bölgan. Uçar kaltakesaklarning juda uzaygan 4barmoklari Q uçun tayanç vazifasini bajargan. Qölqanotlilar Q.i uzaygan 2—5 barmoqlari bilan tanasi va orqa oyoqlari orasiga tortilgan teri pardadan iborat. Barça uçadigan umurtqalilar Q.ining harakatlanişi kuçli rivojlangan kökrak muskullari bilan boğliq.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚАНОТ, биологияда — ҳайвонларнинг учиш органи. Қ. кўпчилик ҳашаротлар, қушлар ва айрим сут эмизувчилар учун хос. Баъзи қазилма судралиб юрувчилар (мас, учар калтакесаклар)да ҳам Қ. бўлган. Қ. ҳар хил йўл билан келиб чиққан. Ҳашаротлар Қ.и ўрта ва орқа кўкрак қоплоғичи бурмаларидан ҳосил бўлган пластинкасимон ўсимталардан иборат. Найсимон томирлар Қ учун таякч бўлади. Томирлар орқали гемолимфа оқади; трахея ва нервлар ўтади. Одатда, ҳашаротлар қаноти 2 жуфг; 2 қанотлилар орқа Қ.и қисқариб, визилдоққа айланади; елпиғичқанотлилар олдинги жуфт Қи йўқолиб кетган; қаттиққанотлилар олдинги Қ.и қаттиқлашиб, устқанотни ҳосил қилган. Қ.нинг кўндаланг ва бўйлама томирлари кўп бўлса — тўрсимон (тўрқанотлилар, ниначилар), кам бўлса — (айниқса, кўндаланг томирлар) пардасимон (пардақанотлилар) Қ дейилади. Қ.ни жуда кучли мускуллар ҳаракатга келтиради. Айрим ҳашаротлар 1 сек. да 1000 мартагача Қ қоқади. Умуртқали ҳайвонлар Қ.и шаклан ўзгарган олдинги оёқлардан иборат. Қушлар Қи асосини елка, билак, тирсак ва кучли ўзгарган 3 та бармоқли панжа суяклари ташкил этади. Қ.нинг кўтариш юзасини бир-бири устига черепица сингари тахланадиган патлар ҳосил қилади. Қ.нинг шакли қушларнинг учиш хусусиятига боғлиқ. Гумбазсимон кўринишга эга бўлган, учганда шакли ва юзаси ўзгариб турадиган қанотлар аэродинамик жиҳатдан қулай. Қушлар учганида Қнинг асосий ва панжа қисмлари ҳал хил тезликда ва текисликда ҳаракатланади; қоқиш патлари ҳам ўз ҳолатини ўзгартиради. Бошқа умуртқалилар Қ.и тери пардадан ҳосил бўлган. Учар калтакесакларнинг жуда узайган 4бармоклари Қ учун таянч вазифасини бажарган. Қўлқанотлилар Қ.и узайган 2—5 бармоқлари билан танаси ва орқа оёқлари орасига тортилган тери пардадан иборат. Барча учадиган умуртқалилар Қ.ининг ҳаракатланиши кучли ривожланган кўкрак мускуллари билан боғлиқ.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.