Qapağon xoqon
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 62-b. — ziyouz.com
Qapağon xoqon (? 716) Turk xoqonligi hukmdori (691—716). Uning ismi Örxun bitiktoşlarida Qapağan, Xitoy yilnomalarida esa Moçjo şaklida uçraydi. U Ikkinçi Turk xoqonligining asosçisi bölmiş akasi Eltariş xoqon vafot etgaç, 691 yilda xoqonlik taxtiga ötirgan. Q.x. davrida xoqonlik yana Markaziy Osiyoning eng yirik davlatiga aylangan. Q.x. dastlabki faoliyatini Tabğaç (Xitoy)ga hujum uyuştiriş bilan boşlagan. U 693—706 yillar oraliğida Eltariş xoqonning öğillari — Bilga xoqon va Kultegin bilan birgalikda Xitoydagi Xuanxe daryosi havzalari hamda Şan'dun (Xitoyning şim.şarqi) ölkasiga yuriş qilib, 23 ta şaharni qölga kiritganligi qadimiy turkiy bitiktoşlarda qaydetilgan. 699 yilda bir qism xoqonlik qöşinlari jan.ğarbga, Temir qapiğgaça yetib kelgan, 710 yilda esa Buxoro, Suğd, Toxariston ölkalariga istiloçilik yurişlari uyuştirayotgan arablar bilan töqnaş kelgan. Q.x. 700 yilda Bilga xoqon rahbarligida Tangut ölkasiga (Şim.Ğarbiy Xitoy — Tibetning şim.) qöşin yuboradi va böysundiradi. 701 yilda xoqonlik qöşinlari Xitoyning şim.ğarbidagi Olti Çub Suğdaq ölkasiga yuriş qiladi va ÖngTutuq rahbarligidagi 50 ming kişilik Xitoy qöşinini mağlub etadi. Q.x. davrida yirik turkiy qabilalardan 699 yilda turgaşlar, 703 yilda basmillar, 705— 706 yillarda bayirqular, 709 yilda çik va azlar, 710 yilda qirğizlar va turgaşlarga qarşi qöşin tortilib ular qaytadan Turk xoqonligi tarkibiga qöşib olinadi. Q.x. hukmronligi da
7 vomida xoqonlik va Markaziy Osiyoda katta nufuzga ega bölgan bir qança yirik qabilalar orasida töqnaşuvlar yuz bergan. Bitiktoşlarda 711y.da turgaş, 711—714 yillarda qarluq, 714 yilda az, 715 yilda izgil, 715—716 yillarda öğuz va töqqiz tatar singari qabilalar bilan jang olib borilgani hikoya qilinadi.
Xitoy yilnomalarida qayd etilişiça, 716 yilda Q.x. Töğla (Tola) daryosi böyida bayirqu uruği ustidan ğalaba qozonib, poytaxt Ötukanga qaytayotganda yödda yetarli xavfsizlik çorasi körilmagani bois pistirmaga duç keladi va mazkur qabilaga mansub jangçi tomonidan öldirilgan.
Ad.:Gumilev L.N., Drevniye tyurki, M., 1967; Nasimxon Rahmon, Turk xoqonligi, T., 1993.
Ğaybulla Boboyorov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚАПАҒОН ХОҚОН (? 716) Турк хоқонлиги ҳукмдори (691—716). Унинг исми Ўрхун битиктошларида Қапаған, Хитой йилномаларида эса Мочжо шаклида учрайди. У Иккинчи Турк хоқонлигининг асосчиси бўлмиш акаси Элтариш хоқон вафот этгач, 691 йилда хоқонлик тахтига ўтирган. Қ.х. даврида хоқонлик яна Марказий Осиёнинг энг йирик давлатига айланган. Қ.х. дастлабки фаолиятини Табғач (Хитой)га ҳужум уюштириш билан бошлаган. У 693—706 йиллар оралиғида Элтариш хоқоннинг ўғиллари — Билга хоқон ва Култегин билан биргаликда Хитойдаги Хуанхэ дарёси ҳавзалари ҳамда Шанъдун (Хитойнинг шим.шарқи) ўлкасига юриш қилиб, 23 та шаҳарни қўлга киритганлиги қадимий туркий битиктошларда қайдэтилган. 699 йилда бир қисм хоқонлик қўшинлари жан.ғарбга, Темир қапиғгача етиб келган, 710 йилда эса Бухоро, Суғд, Тохаристон ўлкаларига истилочилик юришлари уюштираётган араблар билан тўқнаш келган. Қ.х. 700 йилда Билга хоқон раҳбарлигида Тангут ўлкасига (Шим.Ғарбий Хитой — Тибетнинг шим.) қўшин юборади ва бўйсундиради. 701 йилда хоқонлик қўшинлари Хитойнинг шим.ғарбидаги Олти Чуб Суғдақ ўлкасига юриш қилади ва ЎнгТутуқ раҳбарлигидаги 50 минг кишилик Хитой қўшинини мағлуб этади. Қ.х. даврида йирик туркий қабилалардан 699 йилда тургашлар, 703 йилда басмиллар, 705— 706 йилларда байирқулар, 709 йилда чик ва азлар, 710 йилда қирғизлар ва тургашларга қарши қўшин тортилиб улар қайтадан Турк хоқонлиги таркибига қўшиб олинади. Қ.х. ҳукмронлиги да
7 вомида хоқонлик ва Марказий Осиёда катта нуфузга эга бўлган бир қанча йирик қабилалар орасида тўқнашувлар юз берган. Битиктошларда 711й.да тургаш, 711—714 йилларда қарлуқ, 714 йилда аз, 715 йилда изгил, 715—716 йилларда ўғуз ва тўққиз татар сингари қабилалар билан жанг олиб борилгани ҳикоя қилинади.
Хитой йилномаларида қайд этилишича, 716 йилда Қ.х. Тўғла (Тола) дарёси бўйида байирқу уруғи устидан ғалаба қозониб, пойтахт Ўтуканга қайтаётганда йўдда етарли хавфсизлик чораси кўрилмагани боис пистирмага дуч келади ва мазкур қабилага мансуб жангчи томонидан ўлдирилган.
Ад.:Гумилев Л.Н., Древние тюрки, М., 1967; Насимхон Раҳмон, Турк хоқонлиги, Т., 1993.
Ғайбулла Бобоёров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.