Qarama-qarşiliklar birligi va kuraşi qonuni
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 63–64-b. — ziyouz.com
Qarama-qarşiliklar birligi va kuraşi qonuni — dialektikattg qonunlaridan biri. Uni Gegel işlab çiqqan. Bu qonunga köra, ziddiyat, qarama-qarşi tomonlar, kuçlar örtasidagi kuraş harakat va rivojlanişning sababi, manbai hisoblanadi. Rivojlaniş ziddiyatlarning paydo bölişi, rivojlanişi va bartaraf qilinişi jarayonidan iborat, bu eskining yöqolişi va yangining paydo bölişiga olib keladi. Qarama-qarşilik deb narsa va hodisalarning bir-birini taqozo etuvçi tomonlari, quçlarning özaro munosabatiga aytiladi. Qarama-qarşiliklar birligi nisbiy, ötkinçi, ya'ni u narsa va hodisadagi ikki qarama-qarşi kuçning ma'lum nisbiy vaqt içida birga mavjud bölib turişini anglatadi. Qarama-qarşiliklar kuraşi esa abadiy, ya'ni rivojlanişning manbai sifatida doim, har qanday şaroitda barça jism va hodisalarga xos. Qonunning mohiyati va amal qiliş jarayonini örganişda içki va taşqi, asosiy va asosiy bölmagan zidsiyatlarni bir-biridan farq qiliş zarur, lekin ular örtasida mutlaq çegara ham yöq. Voqelikda ular özaro çirmaşib ketadi, bir-biriga ötadi va taraqqiyotga xilmaxil ta'sir qiladi. Şuning uçun ziddiyatlarning har biriga konkret yondaşiş, ziddiyat namoyon böladigan şaroitni, muhitni, vaziyatni, u öynaydigan rolni hisobga oliş zarur.
Sobiq Ittifoqning mafkurasi darajasiga kötarilgan marksizm ta'limotida, asosan, ziddiyatlarga köproq e'tibor berilar va mutlaqlaştirilar, ular örtasida murosa bölişi haqidagi Gegel ğoyalari inkor etilgan edi. Mavjud jamiyat taqdiri işçilar sinfining burjuaziya ustidan ğalabasi bilan yakunlanadi, deb qilingan «başorat» asossiz bölib çiqdi. Işçilar bilan iş beruvçilar örtasida muayyan konsensus (kelişuv) vujudga keddi. Odamzod azaldan ziddiyatlar kamroq bölgan, kişilarning xilmaxil intiliş va maqsadlari bir-biridan farq qiladigan ğoyalar uyğunlaşgan, barqarorlik ustuvor bölgan jamiyat qurişga intiladi. Ziddiyatlarga boy bölgan hoz. murakkab davrda kelişmovçiliklarni konsensus asosida hal qiliş zarurligi ğoyasi muhim metodologik ahamiyatga ega.
Abdulla Ayupov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚАРАМА-ҚАРШИЛИКЛАР БИРЛИГИ ВА КУРАШИ ҚОНУНИ — диалектикаттг қонунларидан бири. Уни Гегель ишлаб чиққан. Бу қонунга кўра, зиддият, қарама-қарши томонлар, кучлар ўртасидаги кураш ҳаракат ва ривожланишнинг сабаби, манбаи ҳисобланади. Ривожланиш зиддиятларнинг пайдо бўлиши, ривожланиши ва бартараф қилиниши жараёнидан иборат, бу эскининг йўқолиши ва янгининг пайдо бўлишига олиб келади. Қарама-қаршилик деб нарса ва ҳодисаларнинг бир-бирини тақозо этувчи томонлари, қучларнинг ўзаро муносабатига айтилади. Қарама-қаршиликлар бирлиги нисбий, ўткинчи, яъни у нарса ва ҳодисадаги икки қарама-қарши кучнинг маълум нисбий вақт ичида бирга мавжуд бўлиб туришини англатади. Қарама-қаршиликлар кураши эса абадий, яъни ривожланишнинг манбаи сифатида доим, ҳар қандай шароитда барча жисм ва ҳодисаларга хос. Қонуннинг моҳияти ва амал қилиш жараёнини ўрганишда ички ва ташқи, асосий ва асосий бўлмаган зидциятларни бир-биридан фарқ қилиш зарур, лекин улар ўртасида мутлақ чегара ҳам йўқ. Воқеликда улар ўзаро чирмашиб кетади, бир-бирига ўтади ва тараққиётга хилмахил таъсир қилади. Шунинг учун зиддиятларнинг ҳар бирига конкрет ёндашиш, зиддият намоён бўладиган шароитни, муҳитни, вазиятни, у ўйнайдиган ролни ҳисобга олиш зарур.
Собиқ Иттифоқнинг мафкураси даражасига кўтарилган марксизм таълимотида, асосан, зиддиятларга кўпроқ эътибор берилар ва мутлақлаштирилар, улар ўртасида муроса бўлиши ҳақидаги Гегель ғоялари инкор этилган эди. Мавжуд жамият тақдири ишчилар синфининг буржуазия устидан ғалабаси билан якунланади, деб қилинган «башорат» асоссиз бўлиб чиқди. Ишчилар билан иш берувчилар ўртасида муайян консенсус (келишув) вужудга кедди. Одамзод азалдан зиддиятлар камроқ бўлган, кишиларнинг хилмахил интилиш ва мақсадлари бир-биридан фарқ қиладиган ғоялар уйғунлашган, барқарорлик устувор бўлган жамият қуришга интилади. Зиддиятларга бой бўлган ҳоз. мураккаб даврда келишмовчиликларни консенсус асосида ҳал қилиш зарурлиги ғояси муҳим методологик аҳамиятга эга.
Абдулла Аюпов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.