Qarilik

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 67–68-b. — ziyouz.com

Qarilik QARILIK, keksalik (qariş) — organizm hayotining yoşga boğliq muayyan bir davri, muqarrar ravişda yuz beradigan jarayon. A'zo va sistemalarda öziga xos özgarişlar röy berib boradi, bu esa asta-sekin organizmning hayotga moslaşuv imkoniyatlari susayişiga olib keladi. Odamlarning Q. davri 75 yoşdan keyin boşlanadi (90 yoşdan oşgan kişilar uzoq umr köruvçilardir), bu fiziologik Q.dir, bunda akliy va jismoniy quvvat, ma'lum iş qobiliyati, xuşçaqçaqlik va atrofga qiziqiş saqlanadi. Turli noxuş taşqi va içki ta'sirotlar barvaqt yoki patologik Q.ga olib keladi. Odatda, Q.ning dastlabki belgilari odamda yetuklik davridan (şartli ravişda 60 yoşdan) söng boşlanadi. Lekin aslini olganda, Q. organizmning ösişi va rivojlanişi töxtagandan keyin sezila boşlaydi. Mas, 30—35 yoşlarda biologik jarayonlarning faollik darajasi pasaya boşlaydi. Qariş turli töqima va a'zolarda bir vaqtda boşlanmaydi va turli darajada keçadi, u organizm hujayralari yaşaş xususiyatlarining asta-sekin susaya borişidan iborat. Dastlab Q. tufayli boşlangan özgarişlar amalda organizmning hayot şaroitlarining keskin özgarişlariga moslaşuvçanlik jarayonini buzmasada, ammo borabora yoş ulğayib, özgarişlar kuçayganda organizm bunga endi ança qiynalib moslaşadi. Xususan, bu kasallik davrida, jismoniy va ruhiy zöriqişlarda bilinadi.

Qariş jarayoni, birinçi navbatda, yuraktomir va nerv sistemasiga ta'sir qiladi; bunda bir faoliyatdan ikkinçisiga ötiş qobiliyati qiyinlaşadi. Tormozlaniş jarayonining yetarli bölmasligi nerv sistemasi qözğaluvçanligining oşişiga olib keladi, şu tufayli atrofdagi narsalarga moslaniş va javob reaksiyalari sust işlanib, sekin yöqoladi; emotsional beqarorlik kuçayadi.

Q. qöpinça turli xil surunkali kasalliklar bilan keçadi, bu barvaqt qarib qolişga olib kelişi mumkin. Umuman yoşga xos özgarişlar bilan kasallaniş örtasida ma'lum darajada boğliklik bor. Q.da organizmning moslanuvçanlik va tiklaniş imkoniyatlari susayadi, bu — kasalliklarning avj olişiga va ularning ança oğir ötişiga sabab böladi. Şuning uçun kasallikning oldini oliş barvaqt qarişga yöl qöymaslikka yordam beradi. Hozirgaça Q. sabablari töğrisida aniq fikr yöq, lekin u bir qadar irsiyatga ham boğliq. Ba'zi oilalarda uzoq umr köruvçilarning nasldannaslga ötganligi ma'lum. Ayollarda Q.ning erkaklarga nisbatan keçroq kuzatilişi genetik apparatning xususiyatlariga va boşqalar omillarga (mas, ayollarda çekiş, spirtli içimliklar içiş kam) ham boğliq bölişi mumkin. Ma'lumki, Q. sur'ati turliça böladi: ba'zilarda 75—80 yoşda, hatto ança keyin ham turli işlar bilan şuğullaniş uçun kuçquvvat va imkoniyat böladi. Biroq yoş ötişi bilan barça odamlarda mehnat qobiliyati pasayadi, salga toliqadi. Şu sababli, yoş ötganda kişining ahvoli yaxşi bölsa ham oğir iş qilmaslik kerak. Q. davrida ovqatlaniş, mehnat va dam oliş rejimiga qat'iy rioya etiş, uxlaşdan oldin ozroq sayr qiliş, çiniqiş muolajalari va boşqalar katta ahamiyatga ega. Biroq çiniqiş muolajalari turini va muddatini, albatta, vraç bilan maslahatlaşib olgan ma'qul. Aytib ötilganlarga amal qiliş barvaqt Q.ning oldini oladi va uning maromida keçişiga, şuningdek, odamning jismoniy va ma'naviy imkoniyatlarini iloji boriça saqlab qolişga olib keladi. Q. sabablari va sirasrorlarini gerontologiya, ularda keçadigan kasalliklarni esa geriatriya fani örganadi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚАРИЛИК, кексалик (қариш) — организм ҳаётининг ёшга боғлиқ муайян бир даври, муқаррар равишда юз берадиган жараён. Аъзо ва системаларда ўзига хос ўзгаришлар рўй бериб боради, бу эса аста-секин организмнинг ҳаётга мослашув имкониятлари сусайишига олиб келади. Одамларнинг Қ. даври 75 ёшдан кейин бошланади (90 ёшдан ошган кишилар узоқ умр кўрувчилардир), бу физиологик Қ.дир, бунда аклий ва жисмоний қувват, маълум иш қобилияти, хушчақчақлик ва атрофга қизиқиш сақланади. Турли нохуш ташқи ва ички таъсиротлар барвақт ёки патологик Қ.га олиб келади. Одатда, Қ.нинг дастлабки белгилари одамда етуклик давридан (шартли равишда 60 ёшдан) сўнг бошланади. Лекин аслини олганда, Қ. организмнинг ўсиши ва ривожланиши тўхтагандан кейин сезила бошлайди. Мас, 30—35 ёшларда биологик жараёнларнинг фаоллик даражаси пасая бошлайди. Қариш турли тўқима ва аъзоларда бир вақтда бошланмайди ва турли даражада кечади, у организм ҳужайралари яшаш хусусиятларининг аста-секин сусая боришидан иборат. Дастлаб Қ. туфайли бошланган ўзгаришлар амалда организмнинг ҳаёт шароитларининг кескин ўзгаришларига мослашувчанлик жараёнини бузмасада, аммо борабора ёш улғайиб, ўзгаришлар кучайганда организм бунга энди анча қийналиб мослашади. Хусусан, бу касаллик даврида, жисмоний ва руҳий зўриқишларда билинади.

Қариш жараёни, биринчи навбатда, юрактомир ва нерв системасига таъсир қилади; бунда бир фаолиятдан иккинчисига ўтиш қобилияти қийинлашади. Тормозланиш жараёнининг етарли бўлмаслиги нерв системаси қўзғалувчанлигининг ошишига олиб келади, шу туфайли атрофдаги нарсаларга мосланиш ва жавоб реакциялари суст ишланиб, секин йўқолади; эмоционал беқарорлик кучаяди.

Қ. қўпинча турли хил сурункали касалликлар билан кечади, бу барвақт қариб қолишга олиб келиши мумкин. Умуман ёшга хос ўзгаришлар билан касалланиш ўртасида маълум даражада боғликлик бор. Қ.да организмнинг мосланувчанлик ва тикланиш имкониятлари сусаяди, бу — касалликларнинг авж олишига ва уларнинг анча оғир ўтишига сабаб бўлади. Шунинг учун касалликнинг олдини олиш барвақт қаришга йўл қўймасликка ёрдам беради. Ҳозиргача Қ. сабаблари тўғрисида аниқ фикр йўқ, лекин у бир қадар ирсиятга ҳам боғлиқ. Баъзи оилаларда узоқ умр кўрувчиларнинг наслданнаслга ўтганлиги маълум. Аёлларда Қ.нинг эркакларга нисбатан кечроқ кузатилиши генетик аппаратнинг хусусиятларига ва бошқалар омилларга (мас, аёлларда чекиш, спиртли ичимликлар ичиш кам) ҳам боғлиқ бўлиши мумкин. Маълумки, Қ. суръати турлича бўлади: баъзиларда 75—80 ёшда, ҳатто анча кейин ҳам турли ишлар билан шуғулланиш учун кучқувват ва имконият бўлади. Бироқ ёш ўтиши билан барча одамларда меҳнат қобилияти пасаяди, салга толиқади. Шу сабабли, ёш ўтганда кишининг аҳволи яхши бўлса ҳам оғир иш қилмаслик керак. Қ. даврида овқатланиш, меҳнат ва дам олиш режимига қатъий риоя этиш, ухлашдан олдин озроқ сайр қилиш, чиниқиш муолажалари ва бошқалар катта аҳамиятга эга. Бироқ чиниқиш муолажалари турини ва муддатини, албатта, врач билан маслаҳатлашиб олган маъқул. Айтиб ўтилганларга амал қилиш барвақт Қ.нинг олдини олади ва унинг маромида кечишига, шунингдек, одамнинг жисмоний ва маънавий имкониятларини иложи борича сақлаб қолишга олиб келади. Қ. сабаблари ва сирасрорларини геронтология, уларда кечадиган касалликларни эса гериатрия фани ўрганади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.