Qarluqlar
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 70-b. — ziyouz.com
Qarluqlar QARLUQLAR, qorluq — özbek xalqi tarkibiga kirgan etnik uyuşma. 3 qabiladan taşkil topgan; ular Xitoy solnomalarida meulo (yoki meuli), çjisi (yoki pofu) va taşili deb nomlangan. 6—7-asrlarda bular Oltoyning ğarbiy qismida, Çoriş (Ob daryosi özanlaridan biri) daryosi havzasida, Irtiş daryosining quyi oqimi böylarida, Tarbağatoyda hamda Junğoriyagaça bölgan katta hududda yaşaganlar. Q, asosan, çorvaçilik bilan şuğullanib, bir yerdan ikkinçi yerga köçib, ötovlarda yaşaganlar. Q hududi Şarqiy va Ğarbiy Turk xoqonligi örtasida, strategik qulay yerda joylaşgani uçun ular örtasida talaş bölgan. Q öz mustaqilliklarini saqlab qoliş uçun ular bilan betinim kuraş olib borganlar. 7-asr oxirlarida Şarqiy Turk xoqonligi Q. hududining aksariyat qismini xoqonlikka qöşib olgan. 742 yil Q, uyğurlar va basmillardan iborat qabila ittifoqi isyon kötarib öz mustaqilliklarini tiklaganlar. Q. eltibari (boşliği) özini 3 qabilaning şexusi (yabğusi) deb e'lon qiladi. Xitoy qöşini bilan arablar örtasidagi Talas jangida Q. hal qiluvçi rol öynaganlar. 757—766 yillarda Q Turgaşlar davlati hududini egallab olganlar. Çu daryosi böyidagi Suyob şahri Q.lar davlati markazi bölib qolgan (766—940). Q.ga Junğoriya Olatovidan to Sirdaryogaça bölgan hudud qaragan. Keyinçalik poytaxt Ili daryosi vodiysidagi Qöyliq şahriga köçirilgan. 861 yil Q. Koşğarni egallaşgan. Q.ning ayrim guruhlari 8-asr örtalaridan Zarafşon vohasida, Farğona vodiysida, Şim. Afğoniston, Tojikiston hududlarida ham yaşagan. 10-asrda Qoraxoniylar davlati tarkibiga kirişgan, ilk mulkdorlik munosabatlari şakllana boşlagan. Q. 960 yil islom dinini qabul qilişgan. K. Şoniyozovning fikriça, qoraxoniylar sulolasi bevosita Q. davlati bilan uzviy boğliq bölib, uning tadrijiy davomi hisoblangan. 19-asr oxiri va 20-asr boşlariga kelib Q. Zarafşon daryosining örta va quyi oqimlarida, hoz. Surxondaryo viloyatining Sariosiyo va Şörçi hududlarida yaşaganlar. 1924 yilgi ma'lumotlarga köra, Özbekiston hududida 10 mingdan oşiqroq, Tojikiston hududida 7 mingga yaqin Q. yaşagan. Keyinçalik Q. öz nomlarini unutib, özbek va tojik millatlari tarkibiga singib ketgan.
Ad. Şoniyozov K., Özbek xalqining şakllaniş jarayoni, T., 2001.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚАРЛУҚЛАР, қорлуқ — ўзбек халқи таркибига кирган этник уюшма. 3 қабиладан ташкил топган; улар Хитой солномаларида меуло (ёки мэули), чжиси (ёки пофу) ва ташили деб номланган. 6—7-асрларда булар Олтойнинг ғарбий қисмида, Чориш (Обь дарёси ўзанларидан бири) дарёси ҳавзасида, Иртиш дарёсининг қуйи оқими бўйларида, Тарбағатойда ҳамда Жунғориягача бўлган катта ҳудудда яшаганлар. Қ, асосан, чорвачилик билан шуғулланиб, бир ердан иккинчи ерга кўчиб, ўтовларда яшаганлар. Қ ҳудуди Шарқий ва Ғарбий Турк хоқонлиги ўртасида, стратегик қулай ерда жойлашгани учун улар ўртасида талаш бўлган. Қ ўз мустақилликларини сақлаб қолиш учун улар билан бетиним кураш олиб борганлар. 7-аср охирларида Шарқий Турк хоқонлиги Қ. ҳудудининг аксарият қисмини хоқонликка қўшиб олган. 742 йил Қ, уйғурлар ва басмиллардан иборат қабила иттифоқи исён кўтариб ўз мустақилликларини тиклаганлар. Қ. элтибари (бошлиғи) ўзини 3 қабиланинг шехуси (ябғуси) деб эълон қилади. Хитой қўшини билан араблар ўртасидаги Талас жангида Қ. ҳал қилувчи роль ўйнаганлар. 757—766 йилларда Қ Тургашлар давлати ҳудудини эгаллаб олганлар. Чу дарёси бўйидаги Суёб шаҳри Қ.лар давлати маркази бўлиб қолган (766—940). Қ.га Жунғория Олатовидан то Сирдарёгача бўлган ҳудуд қараган. Кейинчалик пойтахт Или дарёси водийсидаги Қўйлиқ шаҳрига кўчирилган. 861 йил Қ. Кошғарни эгаллашган. Қ.нинг айрим гуруҳлари 8-аср ўрталаридан Зарафшон воҳасида, Фарғона водийсида, Шим. Афғонистон, Тожикистон ҳудудларида ҳам яшаган. 10-асрда Қорахонийлар давлати таркибига киришган, илк мулкдорлик муносабатлари шакллана бошлаган. Қ. 960 йил ислом динини қабул қилишган. К. Шониёзовнинг фикрича, қорахонийлар сулоласи бевосита Қ. давлати билан узвий боғлиқ бўлиб, унинг тадрижий давоми ҳисобланган. 19-аср охири ва 20-аср бошларига келиб Қ. Зарафшон дарёсининг ўрта ва қуйи оқимларида, ҳоз. Сурхондарё вилоятининг Сариосиё ва Шўрчи ҳудудларида яшаганлар. 1924 йилги маълумотларга кўра, Ўзбекистон ҳудудида 10 мингдан ошиқроқ, Тожикистон ҳудудида 7 мингга яқин Қ. яшаган. Кейинчалик Қ. ўз номларини унутиб, ўзбек ва тожик миллатлари таркибига сингиб кетган.
Ад. Шониёзов К., Ўзбек халқининг шаклланиш жараёни, Т., 2001.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.